در میدان شهرداری رشت گنجی نبود

نگاهی به مفهوم توسعه پایدار با تمرکز به ظرفیت‌های رشت
گذر توسعه پایدار رشت به پارک جنگلی افتاد

رشت رویایی، محمد غلامی‌پور- یکی از دغدغه‌های اساسی استان گیلان، توسعه پایدار است که اختلافات ریز و درشتی بر سر مسیر رسیدن به آن وجود دارد. به عقیده برخی از کارشناسان توسعه پایدار استان به یمن توسعه گردشگری امکان‌پذیر است. اما برخی دیگر کشاورزی را مهم‌ترین مسیر میانبر به سوی توسعه عنوان می‌کنند. و در مقابل آن‌ها منتقدینی هم هستند که با زیر سؤال بردن برنامه اول و دوم توسعه دولت که بخش صنعت را در گیلان با توجیه آسیب رساندن به بخش کشاورزی و گردشگری کمرنگ کرد، تأثیرگذار می‌دانند. اما توسعه پایدار شهری تنها در سطح شعار در بحث‌های نظری باقی ماند و با نگاهی به شهر رشت به عنوان مرکز استان که از لحاظ تاریخی جایگاه قابل‌توجهی در کشور دارد، مشاهده می‌کنیم که به هیچ‌یک از این شاخصه‌ها توجه شایانی مبذول نشد؛ و شاید این معضل را بتوان به یک نوع بلاتکلیفی در سیاست‌های کلات استان در جهت توسعه دانست. اما برای اینکه بتوان برای توسعه پایدار شهری مسیر و شاخصه‌ی درستی پیدا کرد، لازم است نگاه و تعریف دقیق و درستی از توسعه پایدار داشت.

مفهوم توسعه در هزاره سوم
شهر و توسعه دو واژه به هم پیوسته و لازم و ملزومی ست که از پیچیدگی‌های ذاتی و ابعاد گوناگونی برخوردار است. همان‌طور که الگوهای توسعه در دنیای معاصر تغییر شکل داد، مفهوم توسعه نیز در هزاره سوم نسبت به شکل سنتی‌اش دچار تحول شد. توسعه در شکل سنتی‌اش مبتنی بر رشد اقتصادی، درآمد سرانه و گسترش شهرنشینی و… بود. اما توسعه سریع شهرها و افزایش جمعیت و تبعات ناشی از آن در دهه‌های گذشته، ابعاد تازه‌ای را در بخش‌های اجتماعی، فرهنگی، محیط‌زیست و… موردتوجه قرار داد و مفهوم جدیدی از توسعه را مطرح کرد که متمرکز بر انسان‌ها و سطح زندگی اجتماعی‌شان بود. در هزاره سوم شعار توسعه پایدار مطرح شد که هدف آن بر اساس حفظ محیط‌زیست، از بین بردن فقر و برقراری عدالت، ایجاد مشارکت اجتماعی و دموکراسی در جهت توسعه بود. از این‌رو در تعاریف جدید توسعه بر اساس تعریف شبکه‌های جهانی توسعه‌ی ملل متحد، انسان نقش حیاتی دارد و توسعه انسانی عبارت است از: فرآیند گسترش انتخاب‌های انسان، از راه فراهم کردن شرایط زندگی طولانی، سالم و خلاقانه برای مردم.

توسعه پایدار راه‌حل‌هایی را برای الگوهای فانی ساختاری، اجتماعی و اقتصادی توسعه ارائه می‌دهد تا بتواند از بروز مسائلی همچون نابودی منابع طبیعی، تخریب سامانه‌های زیستی، آلودگی، تغییرات آب و هوایی، افزایش بی‌رویه جمعیت، بی‌عدالتی و پایین آمدن کیفیت زندگی انسان‌های حال و آینده جلوگیری کند. توسعه پایدار جنبه‌ای از توسعه انسانی در ارتباط با محیط‌زیست با نگاهی آینده‌نگر بود که در سال ۱۹۹۰ بر آن تاکید شد و هدف خود را به پرورش قابلیت‌های انسانی و بهبود و ارتقاء کیفی سطح اجتماعی و فرهنگی انسان‌ها معطوف کرد. بر این اساس توسعه پایدار بر آن شد تا به چند نیاز اصلی اعم از تنوع فرهنگی، تأمین نیازهای اولیه زیستی، عدالت اجتماعی، حفاظت محیط‌زیست و منابع، حفظ منابع اکولوژیکی و غیره پاسخ بگوید.

در سال ۱۹۷۸ میلادی، کمیته جهانی توسعه و محیط یا همان کمیسیون بروندلند درباره‌ی توسعه پایدار می‌گوید: «توسعه پایدار به عنوان یک فرایند، لازمه بهبود و پیشرفت وضعیت و از میان بردن کاستی‌های اجتماعی و فرهنگی جوامع پیشرفته است و باید موتور محرکه پیشرفت متعادل، متناسب و هماهنگ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تمامی جوامع، به ویژه کشورهای در حال توسعه باشد». (عباسپور، ۱۳۸۶: ۱۰۰۸).

گردشگری رکن اصلی توسعه پایدار رشت
با توجه به تعریف بالا در خصوص توسعه پایدار، می‌توان مشاهده کرد که در گذشته سیاست‌های توسعه‌ای واحد در استان وجود نداشته و عدم ثبات مدیریتی و دخالت‌های سیاسی و اعمال سلایق در بخش مدیریت شهری و همسو نبودن با سیاست‌های کلان باعث گشته فرایند توسعه پایدار شهری کند شود. اما به جای بررسی شاخص‌های توسعه شهر رشت و زیر ذره بین بردن عملکرد مدیران گذشته، بهتر است وضعیت کنونی رشت را مورد بررسی قرار داده و ببینیم سیاست‌های مدیریت شهری تا چه اندازه در راستای توسعه پایدار خیز برمی‌دارد.

هرچند با الگو قرار دادن کشورهای توسعه‌یافته می‌توان به این نتیجه رسید که برای رسیدن به پویایی و پایداری تمرکز بر روی بخش‌ها و ظرفیت‌های مختلفی همچون بخش کشاورزی، صنعت، خدماتی و گردشگری نیاز است اما بدون شک یکی از سریع‌ترین مسیرهای توسعه پایدار با توجه به پتانسیل بالقوه رشت، گردشگری است و به عقیده بسیاری از کارشناسان و سیاست‌گذاران توسعه، از صنعت گردشگری به عنوان رکن اصلی توسعه پایدار یاد می‌کنند که می‌تواند با برنامه‌ریزی اصولی و مناسب و شناسایی فرصت‌ها و محدودیت‌ها، نقش مؤثری در توسعه اقتصادی و در نتیجه توسعه پایدار بر عهده داشته باشد.

شاخصه‌های توسعه انسانی در مقابل توسعه فیزیکی رشت
شهردار رشت همان‌طور که در گفته‌های خود پیش از این اشاره کرده است، با نگاه بازآفرینی به بحث مربوط به حمل‌ونقل عمومی و میراث فرهنگی تأکید دارد که از دل آن‌ها می‌توان در حوزه گردشگری نگاه اقتصادی داشت. دکتر «سید محمدعلی ثابت‌قدم» در گفتگو با روزنامه اعتماد عنوان می‌کند:

برای پایدارسازی فرهنگی زیرساخت‌های فرهنگی بسیار مهم است. من امروز به زیرساخت‌های گردشگری بیشتر اعتقاد دارم تا خود اجرای برنامه‌ها. در عین حال برای اینکه ما برندسازیمان را برای شهر حفظ کنیم برنامه‌های منضبط فرهنگی را خواهیم داشت تا بتوانیم حوزه‌های فرهنگی را با مقیاس بین‌المللی و فرااستانی آشنا کنیم. این ظرف و مظروف باید با هم بخواند. اگر زیرساخت لازم را داشته باشیم اما برنامه‌های فرهنگی متناسب با آن وجود نداشته باشد، دچار مشکل می‌شویم. بالاخره نمی‌توان زیرساخت را درست کرد اما فرهنگ را ارتقاء نداد و سرمایه اجتماعی را نادیده گرفت. در نتیجه اگر بهترین زیرساخت‌ها را ساختیم اما بهره‌برداری از زیرساخت با فرهنگ دچار تعارضاتی باشد، آن زیرساخت به شدت و خیلی سریع مستهلک می‌شود.

این گفته‌ها حاکی از نگاه توسعه‌ای شهرداری در مدیریت شهری است که لزوم و نیاز ارتقاء سطح اجتماعی و فرهنگی را در جهت توسعه پایدار درک کرده و رشد اقتصادی را مبتنی بر گردشگری پایدار و توسعه انسانی و پرورش قابلیت‌های انسانی مهم می‌داند.

از دیگر اقدامات شهرداری که در این راستا می‌تواند بسیار مؤثر باشد، گسترش حوزه حمل‌ونقل عمومی و تراموا است که خطوط آن در شورای ترافیک مصوب شده و با سرمایه‌گذاری ۱۰۰۰ میلیارد پرحجم‌ترین سرمایه‌گذاری بخش خصوصی رشت محسوب می‌شود. هرچند که این طرح منتقدان بسیاری دارد و موضوع قطع درختان سروصدای بی‌سابقه‌ای را بلند کرد اما صادقانه باید اعتراف کرد این پروژه در کنار احداث پیاده راه‌هایی که شهرداری اخیراً به آن روی آورده، یکی از هوشمندانه‌ترین اقدامات شهرداری در مقابله با توسعه ضد انسانی بود. رویکرد شهرداری منطبق با الگوهای شهرسازی در کشورهای توسعه‌یافته ایست که در هزاره سوم مبتنی بر ساختارهای سازمان ملل شکل گرفت که بر اساس آن شاخص‌های توسعه انسانی، حفظ محیط‌زیست، شهر سالم و بهداشت و… به مقابله با رشد فیزیکی شهرها و تبعات ناشی از آن پرداخت.

الگوی پایداری اکولوژیکی در مسیر توسعه شهری
مفهومی که سازمان ملل متحد از توسعه پایدار ارائه می‌دهد، بر سه جنبه تاکید دارد که این سه شامل؛ درک اثرات توسعه با کاربرد ویژگی‌های غیر سنتی، تلاش برای ایجاد توسعه‌ی بومی در چهارچوب محدودیت‌های خاص منابع طبیعی، کمک به فقرا و فرودستان؛ آنان که ناچاراً محیط‌زیست را تخریب می‌کنند، است. و از این‌رو، توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل عمومی با توجه به معضل ترافیکی که گریبان‌گیر شهر رشت شده و افزایش روز افزون جمعیت می‌تواند این شهر را در آینده از افتادن به مسیر بحرانی که امروزه تهران با آن دست‌وپنجه نرم می‌کند، دور کند. از سوی دیگر در ارتباط با توسعه پایدار به دو دیدگاه می‌توان اشاره کرد که یکی پایداری تکنولوژیکی و دیگری پایداری اکولوژیکی است. پیروان پایداری اکولوژیکی معتقدند که ساختار موجود در جوامع امروزی ناپایدارند و رسیدن به توسعه پایدار نیازمند یک شیوه و طرز تفکر جدید برای تغییر این ساختارهاست. آن‌ها لازمه این کار را تغییر و اصلاح در ساختار سیستم‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی موجود می‌دانند و راه‌حل آن‌ها تجدیدنظر در نگاه حاکم در حوزه کشاورزی، مسکن، حمل‌ونقل، منابع طبیعی، محیط‌زیست، اقتصاد، خانواده طراحی شهری، منابع مصرفی، فضای سبز و غیره است. این نظریه تأکید می‌کند که برخورد با مشکلات به صورت اساسی و ریشه‌ای صورت بپذیرد. تغییرات ساختاری را الزاماً به‌مثابه جایگزینی سیستم‌های موجود نمی‌داند. و مهم‌تر از همه، تکنولوژی را نفی نمی‌کند بلکه آن را جزئی از طبیعت برمی‌شمارد. حال با توجه به این جنبه‌ها، می‌توان پیش‌بینی کرد که پروژه تراموا و توسعه پیاده راه‌ها به جز تأثیرات زیست‌محیطی، رفع معضل ترافیک و ارتقای فرهنگ عمومی نه تنها بر کیفیت زیبایی بصری شهر می‌افزاید و باعث برندسازی و هویتمندی منطقه می‌شود بلکه بر اشتغال‌زایی و رشد اقتصادی آن تأثیر بسزایی می‌گذارد.

مسیر توسعه رشت از پارک جنگلی
نگاه انسان‌محوری و سیاست توسعه‌گرای شهرداری رشت تنها به این دو مورد خلاصه نمی‌شود. افزایش سرانه فضای سبز و احداث پارک‌ها و آزادسازی حریم رودخانه از دیگر اقدامات اساسی شهرداری است که می‌تواند به عنوان ظرفیتی قابل اعتنا در حوزه گردشگری موردتوجه قرار بگیرد. به عنوان نمونه احداث بزرگ‌ترین پارک جنگلی شمال ایران، «باغ هنر و طبیعت» با مساحتی بالغ بر ۴۵۰ هکتار با تلفیقی از پارک‌های اکولوژیکی و موضوعی یکی از ارزشمندترین و ماندگارترین نکات در کارنامه شهرداری محسوب می‌شود که تأثیر حائز اهمیتی در جهت توسعه پایدار رشت داشته و جاذبه بالقوه در حوزه گردشگری خواهد بود. هرچند هرگونه توسعه و تحول بدون آسیب به محیط‌زیست و بافت تاریخی امکان‌پذیر نیست، اما شهرداری در ازای قطع درختان، با احداث این پارک به نحو احسنت جبران خسارت کرد.

خانه مشروطه به شرط ماندگاری مسافر
ثابت‌قدم در جای دیگری می‌گوید: «یکسری از کارها باطن اجتماعی و فرهنگی دارد. مثل همین بافت مرکزی-تاریخی که بعداً نتایج اقتصادی می‌دهد. چون من در این حوزه ضمن احترام به تاریخ، ریشه و فرهنگ شدیداً اعتقاد دارم که برای پایداری آن‌ها همه‌شان باید به یک کالای اقتصادی مقرون‌به‌صرفه تبدیل شوند. در این صورت شغل پایدار می‌ماند. سرمایه اجتماعی بالا می‌رود و ناهنجاری کاهش می‌یابد. هدف ما این است که آدم‌های معقول تولید کنیم. اما یک سری از مقولات مثل سرای محلات باز هم فرهنگی و اجتماعی هستند ولی اجتماعی مبتنی بر توانمندسازی فردی؛ یعنی می‌خواهیم خانواده را در دل سرای محله ارتقا دهیم تا فرد به فکر معاش باشد و در واقع افزایش عقل معاش هدف اصلی ماست… این نوع پروژه‌ها در کنار اینکه فرهنگی اجتماعی هستند، بستر روانی دارند. یکسری پروژه‌ها هم باز جنس محله محور و در بطن افزایش مشارکت اجتماعی است. مثلاً بازارچه‌های محلی که ظاهرش این است که در بطن‌اش حل ترافیک را دارد، موضوعات اشتغال‌زایی هم دارد، سامان‌دهی مشاغل را هم دارد. این‌ها هیچ‌کدام از نظر من پروژه‌های عمرانی نیست، یعنی در بودجه عمرانی نمی‌آید، بیشتر فرهنگی اجتماعی است».

شنیده‌ها حاکی ست که قرار است در ۱۵ نقطه از شهر رشت بازارچه‌های محلی احداث شود که تأثیر این کار بر کسی پوشیده نیست. به واسطه این اقدام، توسعه به جای رشد فیزیکی در لایه‌های انسانی اتفاق افتاده و مقوله اجتماعی و فرهنگی جای اقتصادی را می‌گیرد در حالیکه این‌ها خود توسعه اقتصادی را به همراه دارد. اما توسعه‌ای که مبنی بر عدالت محوری و توزیع خدمات شهری است. و طبقه متوسط شهری به نسبت بیشتری مبنای عمل قرار گرفته و مشارکت اجتماعی و کیفیت مطلوب زندگی افزایش می‌یابد. بنابراین وقتی سیاست مدیریت شهری به سمت نگاه توسعه‌ای سوق پیدا کند، دیگر به جای تمرکز به روی نگاه اقتصادی، در سطوح اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی تقسیم می‌شود و نتیجه‌ای مطلوب به نام پایداری به همراه خواهد داشت.

اگر برخی‌ها معتقدند که رشت از جاذبه گردشگری خالیست، با خیز بلند شهرداری به واسطه طرح بافت مرکزی و توجه به تاریخ و هویت رشت در سیاست‌های کاری خود، می‌تواند پایداری را در حوزه گردشگری رقم بزند. بحث کاروانسراها و مرمت آن‌ها، ساماندهی زرجوب و تعریف ۱۲ پروژه در کنار آن و مهم‌تر از آن نگاه خلاقانه شهرداری با احداث خانه مشروطه و راه اندازی موزه هنرهای معاصر می‌شود امید داشت شاهد انقلابی در حوزه گردشگری رشت باشیم. استراتژی شهرداری رشت در حوزه گردشگری و توسعه شهری مبتنی بر نگاه فرهنگی، هنری و گردشگری با شاکله تاریخ و فرهنگ و هویت این اقلیم از یک سو ارتقای سطح بصری و زیبایی‌شناسی شهر را به همراه خواهد داشت و از سوی دیگر به واسطه آن ماندگاری گردشگر و پایداری گردشگری را رقم خواهد زد. و اگر این اتفاق نیک حاصل شود، می‌توان توسعه پایدار رشت و حتی توسعه پایدار استان را شاهد باشیم.

نظرات

اولین دیدگاه این مطلب را ثبت کنید

آگاه‌سازی از
680

wpDiscuz