چرا «چارلز دیکنز» هرگز تمام نمی‌شود؟

علی مسعودی‌نیا: سرود کریسمس «چارلز دیکنز» نخستین بار در سال ۱۸۴۳ منتشر شد. از این کتاب تاکنون چند ترجمه به فارسی منتشر شده که از آن جمله می‌توان به ترجمه‌های مهین دانشور و محسن سلیمانی اشاره کرد. به تازگی چاپ جدیدی از این رمان کلاسیک با ترجمه فرزانه طاهری از سوی نشر مرکز در ۱۳۶ صفحه و با قیمت ۹ هزار و ۵۰۰ تومان به بازار نشر عرضه شده است.

چارلز دیکنز

همین چند وقت پیش برای یکی از هنرجویان داستان نویسی مثالی آوردم از رمان «الیور توییست» و حرف‌هایم که تمام شد طرف پرسید: «اسم کتاب و نویسنده‌اش را دوباره می‌گویید؟»؛ این اتفاق خیلی غم انگیزی است. یعنی فردی می خواهد داستان نویس بشود؛ اما اسم چارلز دیکنز و الیور توییست به گوشش هم نخورده.

برای نسل ما دیکنز از خوان‌های نخستینی بود که خوره‌های کتاب باید از آن می‌گذشتند. ما با داستان‌های دیکنز بزرگ شدیم؛ «دیوید کاپرفیلد»، «آرزوهای بزرگ»، «داستان دو شهر»، «نیکلاس نیکلبی» و البته «الیور توییست». داشتیم همین طوری برای خودمان غصه می‌خوردیم که در یک کتاب فروشی چشم‌مان روشن شد به یکی از شاهکارهای دیکنز، آن هم با ترجمه یک مترجم استاد و معرکه، فهمیدیم نشر مرکز در ادامه پروژه خیلی خوب و ستایش برانگیز انتشار رمان های کلاسیک بزرگ، «سرود کریسمس» را با ترجمه «فرزانه طاهری» روانه بازار کتاب کرده است.

«سرود کریسمس» را دیگر همه باید بشناسند زیرا نسخه انیمیشن دیسنی از این رمان را دیده‌اند و شخصیت مشهور «اسکروچ» را می‌شناسند. اسکروچ در کارتون دیسنی همان اردک پول پرستی است که نم پس نمی‌دهد و «میکی ماوس» بیچاره را به بیگاری می‌کشد و یک شب روح شریک مرحومش را در خواب می‌بیند و زندگی‌اش تغییر می‌کند. کتاب را گرفتیم و درجا خواندیمش و حظی بردیم وافر.

دیکنز تمام نمی‌شود؛ کهنه نمی‌شود، از مد نمی‌افتد؛ اما چرا؟ چرا چارلز دیکنز از معدود نویسنده‌های تاریخ ادبیات جهان است که انتشار آثارش هرگز متوقف نشده، همیشه خواننده داشته و تقریبا زبانی رسمی را در دنیا نمی‌توان یافت که ترجمه آثار دیکنز به آن زبان موجود نباشد. چرا فروش رمان «داستان دو شهر» هنوز هم در جهان نخستین رقیب رمان «شازده کوچولو» به حساب می‌آید؟

بد نیست از اینجا شروع کنیم که دیکنز در سال ۱۸۱۳ در انگلستان به دنیا آمد و اوج کار نویسندگی‌اش در «عصر ویکتوریا» بود؛ عصر ویکتوریا هم دوران عجیبی بوده است. ملکه ویکتوریا بر تخت سلطنت نشسته بود و صنایع به شدت در اروپا در حال پیشرفت بودند و امپراتوری بریتانیا هم در اکناف دنیا برای خودش مستعمره داشت و ابرقدرتی انکارناپذیر بود اما این تحول اجتماعی اقتصادی و سیاسی برای همگان یک تجربه خوشایند محسوب نمی‌شد.

پدر دیکنز کارمند کشتیرانی انگلستان بود و مردی دائم الخمر. او در این دوران به شدت مقروض شد و به زندان افتاد. «چارلز» خردسال مجبور شد برای کمک به تامین معاش خانواده در کارخانه تولید واکس مشغول به کار شود. دیکنز پس از آزادی پدرش توانست دوباره به مدرسه بازگردد و تحصیل را از سر بگیرد و بعد از فارغ التحصیلی در یک دفتر وکالت شغلی به دست آورد. در همین دوران بود که نگاه تیزبین خود را به جامعه نوین شهرنشین انگلستان دوخت و کوشید در هیئت یک روزنامه نگار به گزارش مشاهدات خود بپردازد.

به همین دلیل نویسندگانی مانند دیکنز دست به کار شدند و در غیاب حضور جامعه شناسان و روانشناسان حرفه‌ای و جدی شروع کردند به وصف و نقد شرایط حاکم بر جامعه‌شان. دیکنز که سابقه روزنامه نگاری داشت و گزارش نویسی قهار بود، این گزارش‌ها را به موقعیت‌های دراماتیک و داستانی مسلح کرد و تاثیرگذارترین تصاویر از مناسبات شهرنشینی عصر ویکتوریا را در قالب آثار خود به دنیا هدیه داد؛ بنابراین یکی از دلایل این را که دیکنز هرگز تمام نمی‌شود باید لابلای همین حرف ها جست‌وجو کنیم.

او یک قصه گوی ماهر است و در داستان‌هایش به مناسبات و جزییات زندگی شهری، طبقات فرودست و فرادست جامعه، نزاع بر سر قدرت و ثروت و گوشه‌های تاریک و از چشم دور مانده جامعه توجه ویژه‌ای دارد. او از تحول تلخ دنیا سخن می‌گوید. از دشواری رستگاری در روزگاری تاریک و بیمار. دنیا هنوز هم درگیر همان جدل‌ها و کشمکش‌هاست. در نتیجه هنوز داستان‌های دیکنز تاثیرگذار و خواندنی هستند.

دیکنز نویسنده‌ای با احساس است، با احساس به همان معنای سانتی مانتال. او برای تاثیرگذاری بر خواننده‌اش حجم زیادی حس و عاطفه انسانی را به داستان راه می‌دهد و گاه با اغراق در نمایاندن شخصیت‌ها و فضاها این اثرگذاری حسی را تقویت می‌کند. درک درست او از رنج و راحت بشر و سرشت نیک و ذات شروری که هم زمان در نهاد آدمیان نهادینه شده، این کیفیت‌ها را با شمایل‌هایی گوناگون در داستان‌هایش به کار می‌گیرد؛ آدم‌های او گاه مانند فاگین و بامبل هم در صورت و هم در باطن پلید هستند، گاه مانند خانم هاوویشام و استلا مرموز و سرد و گاه مانند مگویچ و نانسی، ظاهری بزهکار دارند و دلی بخشنده و مهربان؛ اینها یعنی بازنمایی واقعیت انسانی.

آدم‌های متوسط دیکنز، در میان دو جبهه از نیک خصالان و بدذاتان گاه به این سو و گاه به آن سو کشیده می‌شوند و در «لندن» برزخی به دنبال یافتن راهی به بهشت هستند. دیکنز مانند افسانه سرایان باستانی، شیطان را گاه با هیئتی شیطانی و گاه با ذاتی اهریمنی در قالبی فرشته وار به تصویر می‌کشد؛ بنابراین دلیل دیگر محبوبیت و همیشه خواندنی بودن آثارش همین است.

الگوهای آشنای او برای قصه گویی، تاریخ انقضا ندارند. تا دنیا دنیا بوده همین بوده و تا دنیا باشد همین خواهد بود. شهرها چهره عوض می‌کنند، دنیای مدرن از منظر طبقاتی و مناسبات حاکم بر آن تغییر می‌کند، شکل گفتار و ظاهر آدم ها عوض می‌شود؛ اما مفهوم انسانیت و الگوی زشتی و زیبایی کردار آدمی همچنان همان است که دیکنز به تصویر می کشد. تصویری که گاه همانند «اسکروچ» به شدت اغراق شده و اکسپرسیونیستی و گاه مانند «چارلز دارنی» در «داستان دو شهر»، یک نجیب زاده است که در سفری میان لندن و پاریس به تحولی عاطفی و معنوی دست می‌یابد.

نکته دیگر این است که دیکنز مانند نویسندگانی که کمابیش با او همدوره هستند، فقط حرف نمی‌زند، تحلیل می‌کند. نه اینکه مقاله اخلاقی و موعظه در داستانش بگنجاند. او به ما موقعیت‌های نوعی بشر را نشان می‌دهد و در این راه در بیشتر رمان‌های بزرگش اول به تاثیر محیط تربیت و ژنتیک در سرنوشت آدمی توجه می‌کند (چیزی که امروزه آن را با عنوان ناتورالیسم می‌شناسیم). برای نمونه تولد الیور را در نوانخانه نشان می‌دهد و نظام استبدادی و سنگدلانه حاکم بر پرورشگاه را یا پیپ یتیم را زیر سلطه خواهر خشن و قیم هولناکش به تصویر می‌کشد و خاستگاه او را در روند زندگی اش دخیل می‌داند.

نکته دیگری که همیشه در آثار دیکنز دیده می‌شود، توجه به اخلاق و روانکاوی آدم‌هاست. او همیشه در داستان‌هایش یک مکانیسم قوی برای تنش میان خیر و شر، گناه و ثواب و انصاف و بیدادگری به کار می‌گیرد و آدم‌های باورپذیر و به دقت شخصیت پردازی شده‌اش را در میان چرخ دنده‌های این مکانیسم به فراز و فرود می‌رساند.

این استاد شخصیت پردازی با نگاهی واقع گرایانه تصویری از «انسان» را در گرفت و گیرهای روانی، عصبی و اخلاقی به نمایش می‌گذارد که از هر جهت تصویری کامل است. قهرمان‌های دیکنز هیچ کدام خارق العاده نیستند؛ ضعف دارند، اشتباه می‌کنند، فریب می‌خورند، عقده‌های‌شان همه جا با آنهاست و مرتکب گناه هم می‌شوند. این میزان از نگاه واقع گرایانه را شاید در آثار هیچ نویسنده دیگری نتوان یافت. ضمن اینکه آدم‌های او – با تمام ضعف‌ها و قوت‌هایشان – اهل مبارزه‌اند.

دیوید کاپرفیلد و الیور و پیپ تسلیم تقدیر نمی‌شوند و به هر دری می‌زنند تا موقعیت خود را تغییر دهند و به جایگاه ارزشمندتری برسند. دیکنز به قهرمان‌های خودش پاداش تلاش‌شان را می‌دهد؛ کمتر پیش می‌آید که اثری از او پایانی تلخ و اسفبار داشته باشد. او می‌خواهد بگوید مبارزه اخلاقی و گریز از جهل و نیکوکاری در همین دنیا ثمره خواهد داد و چیزی که نابود می‌شود، جماعت بدسگالانی هستند که به رنج و گناه تن درداده‌اند؛ بنابراین باز می‌توان دلایل دیگری برای بقای آثار دیکنز یافت.

او در قصه‌هایش قهرمان دارد و قهرمان‌هایش آدم‌هایی معمولی هستند و در چالش‌هایی درگیر می‌شوند که هنوز همه ما با آنها درگیر هستیم؛ آنها مبارزه می‌کنند و نتیجه مبارزه‌شان را می‌گیرند. چنان که آرمان و آرزوی هر انسانی همین است (یا امیدواریم همین باشد). در عین حال داستان‌های دیکنز انتقادی است و سرشار از شبکه‌های معنایی پیچیده؛ آدم از یک داستان و داستان نویس چه انتظار دیگری می‌تواند داشته باشد؟

مجله جامعه پویا

نظرات

اولین دیدگاه این مطلب را ثبت کنید

آگاه‌سازی از
680

wpDiscuz