فرامرز طالبی نویسنده کتاب ارامنه گیلان مطرح کرد:
پتانسیل مدرسه ماریامیان برای احداث موزه آموزش و پرورش و تئاتر گیلان

رشت رویایی، سبحان حقدوست- نقش و تأثیر ارمنیان در توسعه فرهنگی و اجتماعی گیلان انکارناشدنی است. ارامنه رشت مهاجرانی بودند که به اجبار شاه‌عباس صفوی به ایران کوچ کردند تا در زیر سایه دانش، صنعت، هنر و توانایی آن‌ها، زمینه‌های رشد اقتصادی و شکوفایی اجتماعی و فرهنگی ایران فراهم شود. از سکونت ارامنه در گیلان زمان زیادی می‌گذرد و برخی معتقدند حضور آنها به قرن ۱۵ میلادی برمی‌گردد. اما این مهاجران خیلی زود توانستند به بدنه اجتماعی گیلان نفوذ کنند و سهم زیادی در شکوفایی اقتصاد، تجارت، آموزش و پرورش، هنر و سیاست گیلان داشته باشند.

مدرسه مریم مقدس یا مدرسه ماریامیان که امروزه به نام مدرسه سعدی خوانده می‌شود یکی از مهمترین پایگاه‌های ارامنه و از اصلی‌ترین مراکز فرهنگی و آموزشی ارامنه به شمار می‌رفت که تأثیر بسیاری در شکل‌گیری پدیده‌های نوین همچون امور تربیتی جدید و تئاتر داشت. مؤسس این مدرسه آودیس هوردانیان بود که برای یادبود فرزندش مدرسه‌ای برای آموزش ارمنیان رشت بنا کرد که مجهز به سن و تالار نمایش بود. این مدرسه واقع در ابتدای خیابان سعدی، خیابان اقتصاد مساحتی بالغ بر ۷۳۷ متر دارد و قدمت آن به بیشتر از ۱۲۰ سال می‌رسد. در این تالار، ارمنیان قفقازی‌ای که به رشت می‌آمدند، ارمنیان گیلان و سایر گروه‌های تئاتری نمایش اجرا می‌کردند. تا ۱۹۰۰ میلادی این تالار تنها تالار تئاتر رشت بود. در این سال و در زمان حکومت سپهدار تنکابنی، مدرسه‌ای به نام مدرسهٔ مظفریه شرف در ضلع جنوبی سبزه‌میدان ساخته شد که در آن تالاری برای تئاتر در نظر گرفتند. سن مدرسهٔ ارامنه متعلق به گروه‌های تئاتری بود ولی تالار نمایش مدرسهٔ مظفریه شرف فقط به مدرسه اختصاص داشت.

مدرسه ماریامیان

نویسنده کتاب «ارامنه گیلان» درباره تاریخ ساخت این مدرسه می‌گوید: نام این مدرسه سعدی نیست، بلکه همیشه ماریامیان یا مریم مقدس نام داشت و شاید به دلیل اینکه در خیابان سعدی واقع شده امروزه به این نام می‌نامند. اما مدرسه ارمنیان در ابتدا در کلیسای «مسروپ مقدس» ساخته شد؛ در ضلع شرقی این کلیسا که در راسته بازار ماهی‌فروشان رشت قرار داشت. و اولین معلم ارمنیان رشت هاراتونیان، کشیش و متولی کلیسا بود. اما کشیشی ارمنی به نام کنستانتین میرمانیان از تفلیس برای آموزش ارامنه به رشت سفر می‌کند و حضور او با تحول در شیوه تدریس همراه می‌شود. و در واقع مکتب‌خانه‌ای را که در آن زمان وجود داشت متحول می‌کند. این امر نه تنها برای آموزش و پرورش ارمنی‌ها اتفاق مهمی بود بلکه در تاریخ آموزش و پرورش گیلان نیز نقطه‌ی عطفی محسوب می‌شود. پس از اقدامات تأثیرگذار میرمانیان، شخصی از ایروان به نام سوقومانیان و خانمی ملقب به ماریان باجی از تبریز به رشت می‌آیند و مشغول به تدریس کودکان ارمنی می‌شوند. تا موقعی که آوادیس هوردانانیان مدرسه ماریامیان را می‌سازد و به کلاس‌های آمادگی و کودکستان تجهیز می‌کند. و با توجه به ویران شدن کلیسای مریم مقدس در رشت در پی سانحه آتش سوزی در سال ۱۸۸۹ این کلیسا ویران می‌شود و مدرسه ماریامیان به پایگاه آموزشی ارامنه رشت تبدیل می‌گردد.

فرامرز طالبی درباره این مدرسه و با اشاره به وقفنامه‌ای که از هوردانیان به‌جا مانده است می‌افزاید: در این وقفنامه آمده است این مدرسه باید به اسم پسرش، مگردیک هوردانیان خوانده شود. از آنجا که هوردانیان مردی آگاه بود و نیازهای جامعهٔ ارمنیان را می‌شناخت؛ در جهت رفع این نیازها، مدرسه را مجهز به کتابخانه، سالن غذاخوری، نمایشگاه، تالار نمایش و سنی زیبا کرد و یک کادر آموزشی با تجربه و کاربلد را برای آن به خدمت گرفت. یکی از اتفاق‌های مهمی که در این مجموعه افتاده و کمتر کسی به آن توجه کرده، این است که آوادیس در این وقف نامه اشاره دارد که سه اتاق بالای این مجموعه به موزه اختصاص داده شود. در واقع این موزه به نام پسر آوادیس ساخته شد که در آن زمان فوت شده بود و جنازه‌اش را از پاریس به ایران منتقل می‌کنند تا در این مکان دفن شود. بنابراین اولین موزه‌ی یک شخصیت در ایران، در مدرسه هوردانیان ساخته می‌شود. یعنی در این مکان هم مدرسه وجود داشت، در کنار مدرسه هم سالن نمایش بود که در آن تئاتر و کنسرت اجرا می‌شد و در بالای این مجموعه ۳ اتاق بود که موزه اختصاصی پسر آوادیس قرار داشت.

نویسنده کتاب دو جلدی «تاریخ تئاتر گیلان» اضافه می‌کند: هوانس دولت بیگیان شهروند اهل تفلیس در سال ۱۸۸۳ به دلیل بیماری در رشت ساکن شد و به درخواست ارمنیان پس از بهبودی در سمت مدرس در مدرسه کلیسای ارمنیان واقع در بازار بزرگ مشغول به فعالیت شد. او برای رفع نیازها و کمبودهای مدرسه تصمیم می‌گیرد با برگزاری تئاتر به بودجه مدرسه کمک کند. از اینرو برای اولین بار در ۲۸ ژانویه ۱۸۸۴ میلادی نمایشنامه‌های «هر دو فقیر هستیم و هر دو بی‌پول» و «برگ برنده خچو» را به روی صحنه می‌برد. زمانی که اولین نمایش در رشت اجرا می‌شود، هنوز تئاتر در کشور ما به این شکل وجود نداشت. تا سال ۱۹۰۰ تالار مدرسه مریم مقدس تنها تالار نمایش رشت بود و اولین نمایش‌های ارامنه و گیلانی‌ها در این تالار به روی صحنه رفت و در آنجا بود که تئاتر ارمنیان جانی تازه گرفت و راه کمال پیمود.

وی در ادامه عنوان می‌دارد: پس از آن، گروه‌هایی به سرپرستی آبدالیان، گوستانیان، یقیکیان و عده‌ای دیگر از هنرمندان معروف عصر از قفقاز (ارمنستان، گرجستان و بادکوبه) برای اجرای نمایش به رشت آمده بودند که اکثر این هنرمندان اصلاً ایرانی و ساکن تفلیس، ایروان یا دیگر نقاط روسیه بودند. نمایشنامه جنگ مشرق و مغرب یا داریوش سوم ـ تراژدی‌ای در پنج پرده و ده تابلو بود. این اثر در سال‌هایهای ۱۳۰۲ ـ ۱۳۰۳ ش نوشته شد و میرزا احدخان دبیری با مساعدت گریگور یقیکیان این اثر را به فارسی ترجمه کرد. این نمایش‌نامه اولین بار، در ۱۳۰۳ ش، در تالار نمایش مدرسهٔ ارامنهٔ آوِدیس هوردانیان رشت، اجرا شد.

او در خصوص ویژگی‌های معماری این مجموعه می‌گوید: بخشی از خانه آوادیس، تاجر معروف ارمنی، در ابتدای خیابان سعدی تخریب شده است. اما بنای این مدرسه و همچنین کلیسا که از بناهای باشکوه و از لحاظ معماری منحصربه‌فرد است، بالغ بر ۱۲۰ سال از عمر آن می‌گذرد و تالار و سقف آن دست‌نخورده باقی‌مانده است. کلیسای مسروپ مقدس رشت برخلاف دیگر کلیساهای کشور مخروطی شکل نیست و وام گرفته از معماری بومی گیلان است. همچون معماری متفاوت مدرسه مریم مقدس که با الهام از فرم معماری سنتی و بومی دارای بامی سفال پوش و درها و پنجره‌های مشبک است. با مرمت جزئی این مجموعه می‌توان به این بناهای باشکوه استحکام بخشید و دوباره از آن استفاده کرد؛ یا به شکل بهتر از مجموعه این بنا می‌توان در جهت احداث موزه آموزش و پرورش گیلان و موزه تئاتر گیلان استفاده کرد.

طالبی در پایان می‌گوید: این مجموعه تحت اختیار شورای خلیفه‌گری ارامنه در اصفهان قرار دارد و این امر نیاز به پیگیری و عزم جدی دارد تا از ظرفیت‌ها و پتانسیل این بناهای تاریخی در جهت ایجاد یک مجموعه تاریخی و گردشگری استفاده شود. ما می‌توانیم با الگوبرداری از شهرهایی مثل اصفهان و کاشان در بهره‌مندی از بناهایی که دارای قدمت تاریخی هستند، به هویت بخشی و حفظ میراث فرهنگی خود گامی مؤثر برداریم. این مجموعه نه تنها از لحاظ تاریخی ارزشمند است بلکه ویژگی‌های متفاوتی از لحاظ معماری دارد که می‌تواند مقاصد ارزشمندی برای گردشگران شود. باید تمهیداتی اندیشیده شود تا با موافقت شورای خلیفه‌گری ارامنه، زمینه لازم برای مشارکت بخش خصوصی و دولتی در جهت مرمت و بازسازی و تبدیل آن به یک پایگاه شکوهمند گردشگری تاریخی فراهم شود. و اگر این اتفاق روی دهد شاهد یک اتفاق ارزشمند و بسیار زیبا در استان گیلان و حتی در سطح کشور خواهیم بود.

نظرات

اولین دیدگاه این مطلب را ثبت کنید

آگاه‌سازی از
680

wpDiscuz