گفت‌وگو با دکتر ولی‌الله نظری، استاد دانشگاه:
مدیریت شهری باید از وابستگی به بودجه‌های دولتی رها شود

ساختمان شهرداری رشت

رشت رویایی، محمد غلامی‌پور- امروزه هدف اصلی شهرها و برنامه‌ریزی‌های مدیریت شهری رسیدن به توسعه پایدار و شهرهای پایدار است. اما بدون شک توسعه پایدار زمانی اتفاق خواهد افتاد که مدیریت شهری به پایداری برسد. اما توسعه مدیریت شهری امروزه با چالش‌های زیادی در کلانشهرها مواجه است؛ به خصوص در کلانشهرها با تراکم جمعیتی بسیار بالا که با افزایش شکل‌گیری سکونت‌گاه‌های غیررسمی همراه است. مدیریت شهری پایدار تلاش دارد تا با پایداری منابع برای نسل‌های آینده و جلوگیری از تخریب آن، به سطح قابل قبول خدمات عمومی و رفاه شهری برای تمامی نسل‌ها دست یابد. در حالیکه مدیریت شهری کارآمد و پایدار، بایستی کلیه امور محلی سیستم شهر را برنامه‌ریزی، سیاست‌گذاری، هدایت و ساماندهی کند. اما گاهی این برنامه‌ریزی با وجود چالش‌هایی چون سکونت‌گاه‌های غیررسمی که ارزیابی‌پذیر نیستند، امکان‌پذیر نیست. دکتر ولی‌الله نظری معتقد است: «مدیریت شهری پایدار اگر می‌خواهد به دنبال پایداری اقتصادی در شهر باشد، بایستی در حد توان خود را از وابستگی به بودجه‌های دولتی رها کند. تا زمانی‌که شهرهای ما به صورت کامل به برنامه‌ریزی متمرکز و بودجه کامل دولتی وابسته باشند، متاسفانه اقتصاد پایدار را نخواهیم داشت».

ولی‌الله نظری

دکتر ولی‌الله نظری فارغ‌التحصیل رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی از دانشگاه تربیت مدرس تهران است. او سال‌هاست که در دانشگاه‌های مختلف کشور در حال تدریس در خصوص مباحث توسعه و پایداری است. از دکتر نظری مقالات متعددی در این زمینه در جراید و نشریات معتبر کشور منتشر شده که می‌تواند به عناوینی چون «بررسی عوامل مؤثر بر شکل‌گیری سکونتگاه‌ها غیررسمی»، «تحلیل عوامل مؤثر برآسیب پذیری ساختار کالبدی روستا- شهر با تاکید بر عامل فرهنگی»، «مناسب‌سازی فضای شهری به منظور کاهش ناهنجاری‌های اجتماعی و افزایش احساس امنیت»، «نقش مشارکت‌های مردمی در تأمین نیازمندی‌های عمومی و تاسیسات زیربنایی شهر» و غیره اشاره کرد. گفت و گوی رشت رؤیایی را با دکتر ولی‌الله نظری استاد دانشگاه و پژوهشگر درباره موانع توسعه مدیریت شهری و چالش سکونت‌گاه‌های غیررسمی در ادامه می‌خوانید.

یکی از پیش‌نیازهای توسعه پایدار دستیابی به مدیریت شهری پایدار است. به عنوان مقدمه چالش‌ها و موانعی که پیش روی مدیریت شهری برای رسیدن به پایداری وجود دارد، چیست؟
انسان از زمانی که بر روی کره زمین پا گذاشته، با توجه به نیازها و کنجکاوی‌هایی که داشته، چاره‌ای جز توسعه برای خودش و مسیر پیش روی خودش نمی‌دید؛ از اینرو توسعه برای انسان یک ضرورت محسوب می‌شود. توسعه می‌تواند ابعاد مختلف داشته باشد. می‌تواند به کمیت اشاره کند. اینکه ما در موارد مختلف رشد را به صورت آماری و عددی داشته باشیم، آن را به عنوان رشد کمی می‌شناسیم. ولی زمانی ممکن است ما به رشد کیفی هم برسیم. رشد کیفی سوای رشد کمی است؛ ازاین‌رو ما در رشد کیفی به بحث توسعه می‌پردازیم و می‌خواهیم به آنچه که در آینده برای ما اهمیت بیشتری دارد، برسیم. لذا جنبه‌های مختلفی از توسعه در زندگی انسان وجود دارد: از جمله این جنبه‌های مهم بحث شهری بودن است. شهرها چون جایگاه اصلی انسان‌ها هستند و بیشتر جمعیت مردم جهان و حتی ایران در شهرها ساکن هستند، از اینرو می‌طلبد که ما به بحث توسعه پایدار در شهرها بیشتر، بهتر و دقیق‌تر بپردازیم. اگر بخواهیم به بحث توسعه پایدار در شهرها بپردازیم به نوعی با مسائل مدیریتی در شهرها روبرو هستیم. مسائلی مثل دسترسی بهینه، زدودن فقر، رضایت شهروندی، اخلاق زیست محیطی، مشارکت شهروندان، شهروند شاد و پایداری در منابع  را می‌طلبد که در خود بگنجاند و این اساس کار برای توسعه پایدار خصوصاً در بحث مدیریت شهری است. حال باید ببینیم که در مدیریت شهری چه گروه از مدیران موفق هستند و می‌توانند چالش‌های فراروی خود در شهرها را از بین ببرند؛ چالش‌هایی که می‌تواند به شرح ذیل باشد: امروزه چالش‌های اصلی در کلانشهرها عمدتاً مشکل افزایش شدید جمعیت به لحاظ کمی است، جمعیتی که بیش از حد در حال افزایش است و ممکن است یک شهر به دلیل جذابیت‌هایی که دارد جمعیت بیشتری را هر روز در خود ببیند. دومین مورد که در حال حاضر به عنوان چالش در شهرها داریم، درآمدها و هزینه‌ها است. آن چیزی که درآمد اصلی برای یک شهر است با آن چیزی که هزینه اصلی است متاسفانه همخوانی ندارد و متاسفانه شهرها نمی‌توانند امکانات لازم را برای شهروندان خود به وجود بیاورند. نوع دیگری از چالشی که امروزه در شهرها به شدت با آن مواجه هستیم، چالش زیست محیطی است. شهرها امروزه کانون اساسی برای از بین بردن مسائل زیست محیطی هستند. می‌شود این تعبیر را هم به کار برد که شهرها امروزه دشمن درجه یک محیط زیست هستند. حالا اگر قرار است  مدیریت پایدار و رفتن به سمت توسعه پایدار شهرها را چنان سازمان‌دهی کنیم که در آینده به مشکلات اساسی گرفتار نشویم، پس دستیابی به توسعه پایدار یکی از الزامات خواهد بود. توسعه پایدار می‌تواند شعوب مختلفی داشته باشد؛ ازجمله  منظر اجتماعی در شهرها بسیار حایز اهمیت است. موضوع دیگری که در بحث توسعه پایدار و مدیریت شهری برای ما مهم است و افق پیش روی ما را تشکیل می‌دهد، موضوع اقتصادی است. و موضوع سوم هم موضوعات زیست محیطی است. باید بگوییم که اگر می‌خواهیم در حوزه اجتماعی به سمت پایداری حرکت کنیم چاره‌ای جز ایجاد بسترهای مناسب برای دسترسی مناسب شهروندان به آموزش‌ها و سطح آگاهی بالا نداریم. با این مضمون که تمامی شهروندان ما باید تک به تک از آموزش‌های لازم در این حوزه برخوردار باشند. هرچه شهروند آگاه‌تری در شهرها در حال زیست داشته باشیم به نظر می‌رسد که احساس تعلق به شهر را افزایش داده‌ایم و این موضوع باعث می‌شود که تک تک شهروندان در نگهداری از مسائل زیست محیطی شهر اهمیت قائل شوند که موجبات ارتقای کیفیت زیست در شهرها را فراهم خواهد کرد. موضوع دیگری که در این مبحث حایزاهمیت است، موضوع اقتصادی است. موضوع اقتصادی از این منظر برای ما مهم است که مدیریت شهری پایدار بایستی دسترسی به منابع مالی را برای تک تک شهروندان که در حال زندگی در شهر هستند به صورت برابر فراهم آورد. به تعبیر دیگر می‌توان از این موضوع به عنوان عدالت یاد کرد؛ ایجاد عدالت در شهر برای فرصت‌های برابر. اگر چنین چیزی در شهرها اتفاق بیافتد دو نتیجه کاملاً مطلوب خواهد داشت: یک اینکه می‌تواند زدودن فقر از چهره شهرها را باعث شود که امروزه یکی از چالش‌های اساسی ما در زندگی است. و موضوع دومی که می‌تواند به عنوان پیامد این موضوع در نظر گرفته شود، تضعیف جرم و جنایت و زمینه‌های ایجاد جرم و جنایت خواهد بود. می‌توان گفت به تعبیری اگر شهروندان ما فرصت های بهتر منابع مالی داشته باشند و سطح برابری برای همه فراهم شود،  شهر عاری از هرگونه جرم و جنایت و مسائل از این دست خواهد بود. موضوع دیگری که امروزه در شهرها به شدت اهمیت دارد و یکی از چالش‌های مدیریت شهری محسوب می‌شود، بحث زیست محیطی است. بحث زیست محیطی عمدتاً منابع آلوده کنندگی شهرها را مدنظر قرار می‌دهد و ضرورت توجه به منابعی که آلودگی را در دستور کار خودشان قرار دادند. باید بتوانیم در شهرها اخلاق زیست محیطی را پیاده کنیم تا تک تک شهروندان بتوانند با محیط زیست آشتی کنند. و اگر بتوانیم منابعی را از لحاظ مالی فراهم آوریم که کانون‌های عمده آلودگی در  شهرها مثل آب، خاک و هوا را از بین ببریم، نتیجتاً مسائل زیست محیطی هم در آینده در شهرها حل خواهد شد.

پس می‌توانیم از این بحث اینگونه نتیجه بگیریم که توسعه پایدار با مشارکت اتفاق می‌افتد. توسعه پایدار افق را دیدن است، آینده را دیدن است، توسعه پایدار می‌طلبد که برای آینده برنامه ریزی کلان انجام دهیم. اگر این اتفاقات بیافتد حتماً به توسعه پایدار و مدیریت شهری پایدار دست پیدا می‌کنیم و اگر اتفاق نیافتد ممکن است دیر به این مسئله برسیم یا خدای نکرده هرگز به این مقصد نرسیم که پیامد آن افزایش چالش‌های بیشتر در محیط زیست، جغرافیا و کره زمین را برای تک تک افراد به همراه خواهد داشت.

شما به بحث درآمد پایدار به عنوان یکی از چالش‌های پیش روی مدیریت شهری اشاره کردید. یکی از الزامات مدیریت شهری پایدار، رسیدن به اقتصاد پایدار است. شهرها با دو نوع اقتصاد رسمی و اقتصاد غیررسمی روبرو هستند. اقتصاد آزاد یا غیررسمی عمدتاً ناشی از سکونت‌گاه‌های غیررسمی است که در شهرهای با تراکم جمعیت بالا مثل رشت بیشتر است. آیا اقتصاد غیررسمی نمی‌تواند مانع بزرگی در راه رسیدن به اقتصاد پایدار باشد؟
به نکته جالبی اشاره کردید. آن چیزی که امروزه بیش از پیش مدیریت شهری را آزار می‌دهد اقتصاد غیررسمی هم هست؛ اقتصادی که به تعبیر دیگر می‌توان به عنوان اقتصاد کاذب یا اقتصاد پنهان از آن یاد کرد. در اصل سطحی از اقتصاد است که اثراتش در حوزه اقتصادی شهر به هیچ عنوان قابل پیش‌بینی نیست و اثرات کمی و کیفی آن متاسفانه پنهان می ماند. مدیریت شهری پایدار اگر می‌خواهد به دنبال پایداری اقتصادی در شهر باشد، بایستی در حد توان خود را از وابستگی به بودجه‌های دولتی رها کند. تا زمانی‌که شهرهای ما به صورت کامل به برنامه‌ریزی متمرکز و بودجه‌ کامل دولتی وابسته باشند، متاسفانه اقتصاد پایدار را نخواهیم داشت. یکی از الزامات و بسترهای اصلی این است که بتوانیم از پتانسیل‌های هر شهر با توجه به اقلیم، جغرافیا، بوم، جمعیت، فرهنگ، آداب و سنن استفاده کنیم و بتوانیم اقتصادی داشته باشیم که همیشه برای ما درآمد پایدار ایجاد کند، در این‌صورت می‌تواند کمک کند که در بحث مدیریت شهری پایدار، اقتصاد پایدار را هم به شهروندان هدیه دهیم. و تا زمانی که نظام برنامه ریزی را عوض نکنیم و نظام برنامه‌ریزی متمرکز را در دستور کار قرار دهیم و بخشنامه ای کار کنیم، متاسفانه باید گفت که وضع به همین منوال ادامه خواهد داشت. آن‌چه که در اقتصاد پایدار حایز اهمیت است، این است که ظرفیت‌های محلی و استفاده از توان‌های محلی نادیده گرفته می شود. و تا زمانی که به این موضوع نپردازیم، اقتصاد پایدار شهری هم رخ نخواهد داد.

یکی از نکات حایز اهمیت درباره سکونت‌گاه های غیررسمی این است که ساکنان آن به دلیل تفاوت‌های فرهنگی و اجتماعی، احساس تعلق به شهر ندارند و خود را میزبان و صاحبخانه قلمداد نمی‌کنند. لذا درحالی‌که خود را موظف به انجام وظایف و مسئولیت‌های شهروندی نمی‌دانند اما نهادهای مختلف را موظف به خدمات‌دهی می‌دانند. به عنوان نمونه حاشیه‌نشینان عوارض و مالیات پرداخت نمی‌کنند اما شهرداری چاره‌ای ندارد زباله آنها را جمع‌آوری کند. ؛ بنابراین حس تعلق آنها به شهر به نوعی یک تعلق روستایی است. به نظر شما نقش مدیریت شهری در کم کردن این فاصله چیست؟
همانطور که عرض کردم مدیریت شهری امروزه با چالش‌های بسیار زیادی در شهرها مواجه است. یکی از چالش‌های اساسی که شهرها با آن روبرو هستند همین سکونت‌گاه‌های غیررسمی است که در حاشیه شهرها ایجاد می‌شوند. این موضوع به تصمیمات کلان کشوری مربوط است. شاید بشود گفت که حدود ۶ دهه است که در کشور ما، توسعه و پیشرفت را در ارائه خدمات به شهرها دیده‌ایم و متاسفانه از موضوعات روستایی، توان روستایی و اشتغال روستایی غافل شده‌ایم. سکونت‌گاه‌های غیررسمی و  حاشیه‌نشینی که در شهرها داریم محصول اشتغال ناکارمد روستایی است، محصول مهاجرت‌های بی‌رویه ای‌ است که طی دهه‌های گذشته اتفاق افتاده است، محصول آموزش‌های کم و غلطی است که افراد غیر متخصص را در روستاها پرورانده و آنها را روانه شهرها کرده است و همینطور محصول مدیریت غلط شهری است که طی ۶ دهه گذشته اتفاق افتاده است. مدیریت شهری پایدار متاسفانه به تنهایی نمی‌تواند در این زمینه کاری از پیش ببرد؛ می‌طلبد که سیاست‌های کلان و سیاست‌های ملی این مسئله را در دستور کار خود قرار دهد. همانطور که سکونت‌گاه‌های غیررسمی یک شبه ایجاد نشدند، به طور یقین مدیریت توسعه پایدار نمی‌تواند یک شبه آن را از بین ببرد و موضوعات آنها را حل کند. به طور یقین باید به سمت برنامه‌ریزی غیرمتمرکز پیش برویم؛ برنامه‌ریزی‌ای که از ظرفیت های محلی استفاده می‌کند. در این صورت ما می‌توانیم امیدواری‌های لازم را برای دو سه دهه آینده و خالی شدن سکونت‌گاه‌های غیررسمی داشته باشیم.

معمولاً سکونت‌گاه های غیررسمی فاقد استانداردهای خدمات و زیرساخت‌های شهری هستند. برخی معتقدند که تنها راه مقابله با این معضل این است که مدیریت شهری باید برای ساکنان آن منافع تعریف کند. ارزیابی شما از این قضیه چیست؟
متاسفانه حاشیه‌ها و سکونت‌گاه‌های حاشیه‌ای از چند منظر نمی‌توانند پذیرای یک نظام برنامه‌ریزی و همینطور ارائه خدمات مطلوب باشند. از مواردی که در این خصوص می‌توان به آن اشاره کرد این است که این سکونت‌گاه‌ها دارای جمعیت یکدست نیستند. فرهنگ یکدستی در این جامعه وجود ندارد. چون وجود ندارد، هرگونه خدمتی که بخواهید ارائه کنید متاسفانه با چالش‌های زیادی روبرو خواهد بود. موضوع دوم، موضوع کالبد است. جایی از شهر که نتوانستیم کالبد استاندارد برای افراد ساکن در آن ایجاد کنیم، قاعدتاً ارائه خدمات هم در یک کالبد ناکارآمد امکان‌پذیر نخواهد بود. ما نمی‌توانیم برای سکونت‌گاه‌های حاشیه‌ای با ارائه خدمات مستقیم میزان رضایت را افزایش دهیم. به نظر می‌رسد مشکلات عدیده ای که در سکونت‌گاه‌های حاشیه‌ای وجود دارد با یک برنامه ریزی کلان و طولانی‌مدت قابل حل است. اگرچه کسانی که در سکونت‌گاه‌های حاشیه‌ای ساکن هستند، انسان هستند، شان انسان و کرامت انسان بسیار مهم است. وظیفه دولت‌ها و مدیریت شهری است که خدمات لازم را به آنها ارائه دهند؛ ولی قاعدتاً یک سری بسترها لازم است تا بشود خدمات و امکانات را در این مناطق فراهم کرد. تا زمانی که این بسترها وجود نداشته باشد نمی‌توان امکانات لازم را تزریق کرد و سطح رضایت افراد را بالا برد. در ضمن اگر بتوانیم امکانات را به این مناطق اختصاص دهیم، چون کالبد و برنامه‌ریزی در این نوع سکونت‌گاه‌های شهری با نظام برنامه ریزی همخوانی ندارد، نتایج مطلوبی نخواهد داشت. می‌شود گفت در ظاهر خدمات لازم را دارید ارائه می‌دهید اما در عمل تشویق می‌کنید که حاشیه نشینی ادامه پیدا کند و تشدید شود.

همینطور که خودتان اشاره کردید سکونت‌گاه‌های غیررسمی تابع نظام برنامه‌ریزی نیستند. در واقع جمعیت ثابتی ندارند و ارزیابی آنها ممکن نیست. با توجه به این نکته آیا سکونت‌گاه‌های غیررسمی خود عامل مقاومت در برابر توسعه نیستند؟ و اینکه مادامی که این معضل اجتماعی برطرف نشود مدیریت شهری پایدار و توسعه پایدار شهری رقم خواهد خورد؟
متاسفانه آن‌چه که امروزه در سکونت‌گاه های غیررسمی مردم و مسئولین را اذیت می‌کند، بحث فقر فرهنگی و فقر اقتصادی است. دو موضوعی که همیشه در بحث مدیریت شهری جزو چالش‌ها بودند. اگر نتوانیم بحث فقر فرهنگی در این قسمت از سکونت‌گاه‌های شهری را برطرف کنیم قاعدتاً روز به روز میزان مقاومتی که این افراد در برابر برنامه‌ریزی‌های ما قائل هستند، تشدید خواهد شد. پس فقر فرهنگی یکی از موضوعات مهم است که نمی‌شود یک شبه یا با یک برنامه‌ریزی خرد حل کرد و این معضل نیازمند یک عزم جدی است. تمامی کلانشهرهای ما الان با این موضوع روبرو هستند. ریشه فقر فرهنگی را هم  به دانش و آگاهی بومی اگر  بخواهیم اختصاص دهیم، باز دوباره به برنامه‌ریزی‌های کلان برمی‌گردد که نقاط خرد و سکونت‌گاه‌های خرد را نادیده گرفته است و ما امروزه با این مقاومت روبرو شده‌ایم. اما موضوع دیگری که ما را در این زمینه بسیار  به چالش می‌کشد موضوع فقر اقتصادی است. هر طرحی را بخواهیم در حوزه سکونت‌گاه‌های حاشیه‌ای عملیاتی کنیم متاسفانه به دلیل ضعیف بودن منابع مالی مردم و عدم اجرای توان‌های مالی امکان اجرایی شدن آن در این قسمت از  سکونت‌گاه‌های شهری وجود ندارد. این معضل باید به شکل ریشه ای حل شود و یک‌شبه حل نخواهد شد.

اما به نظر من در حوزه ملی برای جمعیت و برای انواع سکونت‌گاه‌های شهری و روستایی باید برنامه‌ها و آمایش‌ سرزمین درازمدتی را طراحی کرد. این مسئله می‌طلبد که ظرفیت‌ها، جغرافیا، محیط زیست، فرهنگ، اقتصاد و هر موضوع دیگری را در دستور کار خود قرار دهیم. متاسفانه در طول سالیان گذشته به این مسئله کم توجه شده است. اگر بخواهیم چالش‌های فراروی مدیریت شهری حل شود، چاره ای جز رفتن به سمت افق درازمدت در کشور نداریم. استحضار دارید که جمعیت روستایی ما از ۸۰ درصد در سال ۱۳۰۰ امروزه دارد به زیر ۳۰ درصد می‌رسد؛ و این نشان می‌دهد که مدیریت پایداری در شهرها وجود نداشته و شهرها را جاذب جمعیت کرده و باعث این مشکلات شده است. این مشکل را باید به شکل ریشه‌ای و اساسی حل کرد و راه حل آن هم در تصمیمات کلانی است که باید در حوزه دولت گرفته شود تا به امیدخدا در آینده شاهد چنین مشکلاتی نباشیم و بتوانیم شهرها را به سمت توسعه پایدار حرکت دهیم. همچنین باید چنان بستری فراهم کرد که سکونت‌گاه‌های خرد و سکونت‌گاه‌های روستایی جاذب جمعیت باشد نه شهرها و کلانشهرها که متاسفانه خودشان انبوهی از مشکلات را در دلشان پرورش می‌دهند.

نظرات

اولین دیدگاه این مطلب را ثبت کنید

آگاه‌سازی از
680

wpDiscuz