روایتی از دردسرهای عشقی فرانتس کافکا

رشت رویایی- «مرا ببخش. تمام بدبختی‌هایی که بر سر تو آوردم از یک جا سرچشمه می‌گیرد؛ از عشقی که به تو دارم.» (نامه به فلیسه)

تا به حال چیزهای متناقض را در درون خود دیده‌اید؟ میل به زندگی و در همان حال تمایل به نیستی، سیری و اشتهای فراوان برای بلعیدن، تمنا برای به دست آوردن و در همان حال، میل بی‌وقفه برای از دست دادن را؟ در زمان کشف این احساس‌های متناقض چه حسی داشته‌اید؟ خودتان را دغل‌باز و دروغ‌گو یافته‌اید یا در پشت توجیه‌های الکی خود را پنهان کرده‌اید؟ آیا این تناقض‌های درونی شما، زندگی عزیزترین‌هایتان را از هم پاشیده است؟ آیا دوستی، همسری، یا اولادی را در میدان نبرد احساس‌های متناقض قربانی کرده‌اید؟ یا شاید هم قربانی چنین تناقض‌هایی در فردی دیگر، شما بوده‌اید؟ مردی به شما قول داده که با شما ازدواج کند و دو بار شما را در مراسم عقد تنها گذاشته؟ در چنین شرایطی چه می‌کنید؟

فرانتس کافکا

تناقض و هراس از تناقض
فرانتس کافکا درونگرا، خجالتی و در ظاهر کارمندمآب، در بیستم سپتامبر ۱۹۱۲ به فروتنی و ترس و شرم خود غلبه می‌کند و تصمیم می‌گیرد برای فلیسه باوئر، دختری که او را در یک مهمانی دیده، نامه‌ای عاشقانه بنویسد: «دوشیزه باوئر عزیز. با این فرض که کمترین یادی از من در خاطر شما باقی مانده باشد، بار دیگر خودم را معرفی می‌کنم: اسم من فرانتس کافکا است. من همان کسی هستم که نخستین بار آن شب در خانه آقای رییس برود در پراگ با شما آشنا شدم..»

این شروع سال‌ها نامه‌نگاری میان این نویسنده چکی و دختری یهودی است که سال‌ها بعد دوست کافکا، آن‌ها را جمع آوری و به چاپ رساند. بنابراین در نگاه اول خواندن چنین کتابی نه ربطی به ادبیات خواهد داشت و نه می‌توان آن را واجد ارزشی هنری دانست، چرا که صرفاً نامه‌هایی هستند میان دو عاشق و معشوق. اما اگر خواننده این کتاب دوجلدی باشید و حوصله کنید، ادبیات پر از جزییات و متناقض گویی های کافکا را تحمل کنید، آن گاه به یکی از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین نکات هستی انسان پی خواهید برد: «تناقض» و «هراس از تناقض».

آمیزه خوشبختی و بدبختی
از اولین جمله‌های نخستین نامه کافکا واضح است که او عاشقانه فلیسه را دوست دارد؛ گواه این مدعا همین بس که ۱۴ نامه (تقریباً دو ماه) طول می‌شد که او، فلیسه را «تو» خطاب کنید. با این همه در متن نامه‌ها، چیز جز تناقض‌های عجیب و غریب کافکایی به چشم نمی‌خورد: «عزیز دلم، من هنوز تو را دلیل ثانوی زنده بودن خودم می‌دانم. آخر این شرم آور است که آدم انگیزه زنده بودن خودش را تماماً در وجود محبوبش منحصر کند.»

فرانتس کافکا

کافکا قدم به قدم پا به دنیای فلیسه می‌گذارد و با سادگی و پیچیدگی‌اش (دو عامل متناقض)، دل فلیسه را می‌رباید و خود کم‌کم احساس می‌کند پایگاهی احساسی بیرون خانه‌اش یافته، اما هر رابطه عاشقانه‌ای انگار مقصدی جز ازدواج ندارد و تردید کافکا در عین تمایلش به ازدواج، یادآور همان تناقضی است که در بالا حرفش را زدیم: «آیا می دانی عزیز دلم، این آمیزه خوشبختی و بدبختی که ارتباط من و تو از آن تشکیل می‌شود (خوشبختی برای این که تو هنوز مرا تنها نگذاشته‌ای و وقتی که تنهایم بگذاری، باز یک زمان دوستم داشته‌ای و بدبختی برای این که خیلی غم‌انگیز در امتحان شایستگی‌ام مردود شده‌ام، امتحانی که تو نمونه مجسم آن برای من هستی) به جست و جوی دایره‌وار در اطراف روانه می‌کند، گویی بی مصرف‌ترین موجود روی زمین هستم.»

پایان کار
حتماً می‌خواهید بدانید سرانجام این عشق آتشین که کافکا بیش از ۸۰۰ صفحه نامه به فلیسه نوشته است چه شد؟ هیچ! آن‌ها دو بار قرار عروسی گذاشتند و هر دو بار، کافکا، در مجلس حاضر نشد، همچنان که هر بار در نامه‌ها فلیسه از او خواسته بود همدیگر را ببینند، کافکا، برایش نوشته بود که در تعطیلات ترجیح می‌دهد بنشیند و داستان‌هایش را بنویسد و اتفاقاً همین کار را هم کرده بود، منتها داستان ننوشته بود، برای فلیسه از دل‌تنگی هایش نامه‌ای تازه نوشته بود! تناقض پدیده عجیبی است که جز در مصداق‌ها نمی‌توان آن را کشف کرد. اگر آدم متناقضی نیستید، اگر در یک لحظه دو چیز متناقض را حس و درک نمی‌کنید، سراغ آدم‌هایی از این دست نروید و اگر رفتید، بپذیرید که آن‌ها می‌توانند هم زمان عاشق شما باشند و از دیدارتان طفره بروند، می‌توانند میلیون‌ها خط نامه روانه خانه‌تان کنند اما در پایان حتی ساده‌ترین تشویش‌هایشان در پرده بماند.

مصطفی اسلامیه؛ کاشف زندگی‌نامه‌ها
روی جلد کتاب «نامه به فلیسه» حکایت از آن دارد که این کتاب در سال ۱۳۷۸ توسط مترجمی به نام مرتضی افتخاری به چاپ رسیده اما بعدی است که چنین شخصیتی واقعاً زحمت ترجمه این کتاب را به دوش کشیده باشد، خصوصاً آن که در چاپ‌های پیشین، نام مصطفی اسلامیه به عنوان مترجم قید شده و مقدمه و ویراستاری او در این کتاب هم مشهود است، پس شاید این هم یکی از آن رازهای اسلامیه باشد که مردم بود کاشف رازهای زندگی نامه‌ای نویسندگان و هنرمندان بزرگ.

تشییع پیکر مصطفی اسلامیه

هفته گذشته، خبر مرگ اسلامیه، نگارنده این سطور را در شوک عظیمی فرو برد، چرا که اگر او قرار باشد مترجمی را به عنوان مؤلف و زندگی نامه نویس در میان مترجمان حال حاضر نام ببرم، نامی جز نام او در خاطرم نمی‌آید. فقط کافی است مقدمه‌ای که اسلامیه بر این کتاب نوشته را بخوانید تا درک بالای او از پیچیده‌ترین قصه تاریخ ادبیات معاصر، یعنی قصه کافکا را کشف کنید. او از نسلی بود که ترجمه را نه برگردان، که کشف معانی فلسفی می‌دانست و در این راه، توشه‌ای که از ترجمه آثار کافکا جمع کرده بود، بهانه‌ای شد برای نوشتن زندگی‌نامه‌ای مختصر از کافکا که در حقیقت همین مقدمه مختصر و مفید است. کافکا در تمام طول زندگی‌اش میان حقیقت بیرونی و حقیقت درونی‌اش تعارض و تناقض می‌دید و این کشفی است که لااقل ۳۰ سال پیش، مصطفی اسلامیه عزیز آن را با خوانندگان فارسی‌زبان به اشتراک گذاشت.

کتاب هفته خبر

نظرات

اولین دیدگاه این مطلب را ثبت کنید

آگاه‌سازی از
680

wpDiscuz