رازهای شرلوک؛ از زن ایده‌آل تا خودشیفتگی

المیرا حسینی: هنوز آن شب غم انگیزی را که بغض کرده، پتو را تا زیر بینی بالا کشیده بودم و صحنه سقوط و مرگ شرلوک هولمز را تماشا می‌کردم، خوب به خاطر دارم.

 شرلوک هولمز

البته غم و اندوه من زیاد طول نکشید و هفته بعد هولمز محبوب با بازی جرمی برت فقید روی صفحه تلویزیون ظاهر شد تا از نحوه نجاتش از آن سقوط مرگبار بگوید. اما غم و اندوه خوانندگان قرن نوزدهم آثار سر آرتور کانن دویل، خیلی بیشتر از یک هفته بود. هشت سال طول کشید تا خوانندگان با سیل نامه‌ها و درخواست‌ها، نویسنده را راضی کنند که شرلوک هولمز را به نحوی به زندگی برگرداند و ماجراهایش را ادامه دهد.

شاید اگر کانن دویل می‌دانست که با نوشتن «راه حل نهایی» یکی از محبوب‌ترین پرسوناژهای تاریخ ادبیات را به کشتن می‌دهد، اصلا دست به قلم نمی‌شد. اما چه چیزی باعث می‌شود تا نویسنده‌ای چون کانن دویل که تنها یک داستان گوی تواناست، موفق به خلق چنین شخصیتی شود؟

کاوه میرعباسی، مترجم و نویسنده ایرانی‌، به واسطه علاقه‌اش به ادبیات پلیسی و رمانی که بیست سال است دارد روی آن کار می‌کند و مطالعات بسیاری که درباره ادبیات پلیسی و خصوصا شرلوک هولمز داشته، دلایلی برای توجیه این موفقیت دارد.

شرلوک هولمز پس از سال‌ها تبدیل به یک هویت مستقل شده، انگار یک شخصیت حقیقی بوده که زمانی می‌زیسته است. حتی آکسسوار مخصوص خودش را دارد. چیزی که ما در مورد کارآگاه‌های معروف دیگر مثل پوآرو نمی‌بینیم. چطور این اتفاق افتاده است؟
برای آن که علت این محبوبیت را بفهمیم، باید نگاهی به تاریخ شکل گیری این شخصیت بیندازیم. به نظر اکثر کارشناسان و مورخین ادبیات پلیسی، شروع این گونه ادبیات با آن سه داستانی بود که ادگار آلن پو نوشت و کارآگاهش شخصی به نام شوالیه دوپن بود. ولی آن داستان‌ها بسیار انتزاعی هستند و اصلا نمی‌توانند با مخاطب عام ارتباط برقرار کنند.

شرلوک هولمز اولین کارآگاهی بود که در سطح عام مطرح شد. هر چند آرتور کانن دویل اعتراف کرده که شخصیت هولمز از روی شوالیه دوپن ادگار آلن پو الگوبرداری شده اما او این شخصیت را خیلی ملموس‌تر و عامه پسندتر کرد و جزییات ریزی را در کل داستان های هولمز وارد کرد.

این جزییات هم در نوع خود جالب است. ما چیزهای زیادی درباره هولمز می‌دانیم.
بله، من ۲۰ سال است که دارم روی یک رمان پلیسی کار می‌کنم و به همین خاطر مطالعات بسیاری درباره جزییات زندگی هولمز داشته‌ام. کتاب درباره او بسیار است. مقدار زیادی جزییات ریز و ملموس برای خوانندگان وجود دارد. جالب است بدانید جز آن که هولمز هواخواهان بسیاری دارد و حتی باشگاه‌هایی به نامش تاسیس شده، عده‌ای براساس اطلاعاتی که در ۵۶ داستان کوتاه و ۴ رمان کانن دویل هست، بیوگرافی کامل او را نوشته‌اند. مثلا سال تولد او که کاملا مشخص است؛ ۱۸۵۴. حتی یک عده روزش را هم پیدا کرده‌اند و می‌گویند او متولد ۴ ژوئن ۱۸۵۴ بوده و همه این ها هم از خود داستان‌ها استنتاج شده است.

در این داستان‌ها شخصیت پردازی دقیقی درباره شخصیت‌های اصلی انجام شده است. ما یکسری احساسات درونی واتسون و جنبه‌هایی از زندگی عاطفی هولمز را به برکت همین توضیحات می‌فهمیم. مثلا در اولین داستان کوتاه کانن دویل (رسوایی در کشور بوهم) که شخصیتی به نام آیرین آدلر می‌آید، هولمز یکی از آن تغییر قیافه‌های معروفش را داده اما آیرین آدلر که از کنارش رد می‌شود می‌گوید شب به خیر آقای هولمز.

به همین خاطر است که هولمز او را تحسین می‌کند. او زنی است که باهوش تر از هولمز بوده و همه جا به او اشاره می کند و حتی از نظر کلامی حرف تعریف مشخص دارد. وقتی می‌گوید The Woman منظورش اوست. زن یعنی آیرین آدلر. مظهر زن ایده آل برای هولمز اوست به همین خاطر حول و حوش این موضوع خیلی ماجرا نوشته‌اند.

می‌دانید که پرسوناژ هولمز یک حالت زن ستیز دارد و تنها زنی که هولمز او را تمجید کرده و خیلی‌ها این تمجید را به علاقه تعبیر کرده‌اند و گفته‌اند یگانه عشق زندگی هولمز بوده، آیرین آدلر بوده است. حتی این زن را قهرمان یک سری از داستان‌ها کرده‌اند که هولمز هم در آن حضور دارد. اولین آن «صبح به خیر شرلوک» و دومی «شب به خیر آدلر» است.

حتی در مورد واتسون هم چیزهای زیادی می‌دانیم. مثل این که او قبلا پزشک ارتش در افغانستان بوده و پایش تیر خورده و… در حالی که مثلا از هستینگز، دستیار پوآرو، چیزی نمی‌دانیم.
باید در نظر گرفت که راوی، دستیار کارآگاه است و می‌تواند درباره خودش حرف بزند. در مواردی که دستیارها راوی نیستند، به آن صورت به دستیار پرداخته نمی‌شود. البته اگر نویسنده بخواهد، کار نشدنی وجود ندارد. ما داستان‌های کانن دویل را از چشم دکتر واتسون می‌بینیم. آن عصر طلایی ادبیات پلیسی هنوز نرسیده بود که می‌گفتند نویسنده باید همه اطلاعاتی را که کارآگاه دارد، در اختیار خواننده قرار دهد تا ببینیم خواننده می‌تواند زودتر معما را حل کند یا نه. این مدل از دهه دوم قرن بیستم شروع می‌شود.

به همین دلیل ما در داستان‌ها می بینیم که هولمز اطلاعات زیادی جمع می‌کند که ما نمی‌دانیم چیست. کارهای او در ابتدا نامفهوم و مرموز است و ما در همان حیرتی گرفتار می‌شویم که واتسون در آن است، تا زمانی که هولمز لطف می کند و گره از معما باز می‌کند و توضیح می‌دهد که چه کارهایی انجام داده است.

راستی چرا واتسون این قدر کم هوش است؟
اتفاقا یکی از نکاتی که کانن دویل به عنوان قاعده گذاشت و بعد از او کسان دیگر رعایت کردند و پیش از او آلن پو هم همین کار را انجام داده بود، این است که همیشه راوی داستان یا دستیار کارآگاه را کم هوش یا با هوش متوسط قرار می‌دهند تا نبوغ کارآگاه بیشتر مشخص شود. این یکی از کلیشه‌هایی است که شروعش در داستان‌های شرلوک هولمز است.

در بعضی از ماجراهای پوآرو هم دستیارش هستینگز را می‌بینید که واقعا خنگ است. ضرورت هم دارد. این کم هوشی جز آن که باعث می‌شود هوش کارآگاه بیشتر به چشم بیاید، کارکرد دیگری هم دارد. نویسنده این دستیار را در سطح خواننده نه چندان تیزهوش تنزل می‌دهد تا لازم باشد به بهانه توضیح به دستیار نکاتی برای خواننده روشن شود.

اگر دستیار باهوش بود اصلا نیازی به باز کردن گره‌ها در پایان داستان نبود. تمام زوج‌های کارآگاهی در ابیات این ویژگی را دارند به خصوص در مواردی که دستیار کارآگاه راوی داستان هم هست. اگر دستیار همه چیز را بفهمد که دیگر لازم نیست کارآگاه توضیح دهد و اگر او بیاید و از زبان خودش بر مبنای آنچه درک کرده توضیح دهد، خودش کارآگاه می شود.

محبوب‌تر از شرلوک هولمز هم داریم؟ شخصیتی که در ایران شناخته شده نباشد؟
هولمز نه فقط در ادبیات پلیسی بلکه به گواه گینس، محبوب‌ترین پرسوناژ کل تاریخ ادبیات است. هیچ پرسوناژی را در تاریخ ادبیات نداشته‌ایم که محبوبیت هولمز را داشته باشد. اداره پست لندن تا سال‌ها نامه‌هایی از مردم دریافت می کرد که به آدرس خانه او در ۲۲۱ بیکر استریت ارسال می‌شد. پرسوناژهای دیگری که با اختلاف بسیار زیاد در ادبیات محبوبیت بالایی دارد و از رویش «پاستیش» و «پارودی» ساخته‌اند، الیزابت بنت و دارسی رمان «غرور و تعصب» جین آستین هستند. حداقل من ۱۰ سری ماجرا از این شخصیت‌ها داریم. به علاوه رمان‌هایی که از زوایای مختلف به آن‌ها پرداخته‌اند. ولی باز هم می‌گویم که با هولمز فاصله خیلی زیادی دارد.

مترجم و نویسندهٔ ایرانی‌

من هنوز متوجه نشده‌ام چرا شرلوک هولمز این قدر محبوب شده است. این که زیاد به جزییات پرداخته، نمی‌تواند دلیل کافی باشد.
هولمز اولین کارآگاه با این سر و شکل بوده اما باز هم نمی‌شود گفت چون اولین کارآگاه بوده به چنین محبوبیتی دست پیدا کرده است. بلافاصله بعد از کانن دویل، نویسندگان دیگر، کارآگاه‌هایی مشابه هولمز خلق کردند که نگرفت. به فرض آرسن لوپن در فرانسه سال‌های سال مقبولیت داشت ولی دیگر این روزها از دور خارج شده است.

در محبوبیت هولمز عوامل مختلفی دخیل است. او آدم متفاوتی است که نظر مردم را به خود جلب می‌کند. خودپسندی و خودشیفتگی شدید دارد. مضاف بر شخصیت این پرسوناژ، شرلوک هولمز زمانی پدید آمد که فلسفه غالب در غرب، فلسفه پوزیتیویسم آگوست کنت بود و دقیقا روش هولمز در حل معما، زاییده این فلسفه است: کسب شناخت به واسطه امور موجود عینی و نتیجه گیری.

او آن زمان از روشی در حل معماهایش استفاده کرد که منطبق بر فلسفه غالب زمان خودش بود. ترفندی که نویسنده استفاده می‌کند، دقیقا ترفندی است که شعبده بازها به کار می‌برند، یعنی خواننده را گول می‌زند. از همان موارد می‌شود نتیجه گیری‌های متفاوتی کرد و این نتیجه گیری‌ها قاطع نیست و خیلی جاهایش می‌لنگد. ولی نویسنده مثل شعبده بازها یک لحظه حواس خواننده را پرت می‌کند تا ذهنش به سمت موشکافی نرود که بخواهد نتیجه گیری‌ها را زیر سوال ببرد. شیوه نگارش هم دخیل است. اصولا کتاب‌هایی که هم برای نوجوانان و هم بزرگسالان جذاب هستند، موفقیت زیادی در جذب خواننده کسب می‌کنند.

فکر می‌کنم حتی مدل لباس پوشیدن و چهره سنگی هولمز هم به این ماجرا کمک کرده است.
بله، خطوط چهره، بینی عقابی و صورت زاویه دار و نوع لباسی که می‌پوشد، به او حالت خاصی داده است. آرتور کانن دویل این شخصیت را از چند مورد حقیقی الگوبرداری کرده است، مثل استاد پزشکی دانشگاهش و چند نفر دیگر ولی هیچ کدام از این ها نمی‌توانند این اتفاقاتی را که در ادبیات می‌افتد و این محبوبیت‌هایی را که پیش می‌آید، توجیه کنند. مثلا در مورد پرسوناژهای رمان «غرور و تعصب» هم این سوال مطرح است که چرا بین ۶ رمان جین آستین، این یکی این قدر محبوب شده؟! فکر می‌کنم این ها معجزه‌های ادبی هستند.

هرچند آرتور کانن دویل، غول ادبی و نویسنده‌ای درجه یک نبود بلکه تنها یک داستان گوی قابل بود. گاهی اتفاق‌هایی می‌افتد که خود نویسنده اصلا انتظارش را ندارد. می‌شود رساله‌های متعدد نوشت و دلایل مختلف تراشید که همگی مقبول هستند و می‌شود دلایل دیگری تراشید که آن‌ها هم مورد قبولند ولی هیچ وقت دلیل قطعی برای علت محبوبیت یک پرسوناژ پیدا نمی‌شود. فرایندی است که می‌شود برایش دلایل بسیار تراشید اما هیچ کدام دلیل قاطع و آخرین دلیل نیستند و راه را بر دلایل جدید نمی‌بندند.

این شخصیت آن قدر محبوب است که می‌بینیم بعد از مرگ کانن دویل هم در داستان نویسندگان دیگر به حیات خودش ادامه می دهد.
بله، اولین نفر هم همان پسر کانن دویل بود که به همراه جان دیکسون کار ۱۲ ماجرای جدید نوشتند و تمام آن اصول آرتور کانن دویل را هم در نوشته‌ها رعایت کردند. اما بعدا تحول پیدا کرد. بیش از هزار رمان و داستان کوتاه به وسیله نویسندگان دیگر نوشته شده که در آن‌ها شخصیت هولمز حضور دارد. معمولا وقتی که یک پرسوناژ را از یک کتاب بر می دارند و در داستان دیگر می‌گذارند، به دو شیوه این اتفاق می‌افتد؛ پاستیش یا پارودی.

پاستیش یعنی پرسوناژ را با همان ویژگی‌هایی که در داستان اصلی و اثر اولیه آمده، استفاده می کنند ولی در پارودی تصویر مضحکش را ارائه می‌دهند. در مورد هولمز چه در ادبیات و چه در سینما هر دو مورد اتفاق افتاده است. تعداد پاستیش‌ها خیلی زیاد است اما پارودی ها هم کم نیستند. یکی از معروف ترین پارودی ها «زندگی خصوصی شرلوک هولمز» است که بیلی وایلدر آن را ساخته است. در بعضی داستان‌ها هولمز را در کنار شخصیت‌های واقعی معروف قرار داده‌اند. مثلا در رمان «محلول ۷ درصد» نیکلاس مایر- اسم رمان اشاره به میزان کوکایینی دارد که هولمز مصرف می کرد- هولمز به علت افراط در مصرف کوکایین وضعیت بحرانی روحی پیدا می کند و دکتر واتسون او را پیش فروید می‌برد.

نیکلاس مایر بعد از محبوبیتی که رمانش پیدا کرد، یک رمان دیگر به اسم «وحشت در خیابان وست اند» نوشت که در آن جا هولمز در کنار شخصیت‌های معروف دیگری قرار می‌گیرد مثل آرتور کانن دویل، اسکار وایلد و چند نفر دیگر از مشاهیر آن دوره. آن قدر این شخصیت محبوب بوده که برخی نویسنده ها از پرسوناژهای مرتبط با هولمز برای نوشتن داستان بهره گرفته‌اند.

اما در بعضی از این داستان‌ها، هولمزی که نشان داده می‌شود، شباهت کمی به هولمز کانن دویل دارد. چرا؟
شاید علت این که این همه پاستیش و پارودی با پرسوناژ هولمز ساخته شده، این باشد که یک سری پتانسیل‌های بالقوه در این پرسوناژ هست که هیچ وقت در آثار اصلی بالفعل نشده‌اند و این زمینه ای ایجاد می کند که نویسندگان دیگر بیایند و این پتانسیل‌های بالقوه بی‌استفاده را فعال کنند و این منبع بسیار غنی است که در خیلی پرسوناژهای دیگر نیست.

این پتانسیل‌های بالقوه کدامند؟
ببینید، یکی از ویژگی‌های ادبیات ماجرایی این است که اسطوره سازی می‌کند و ابرقهرمان می‌سازد و هولمز اولین چهره اسطوره‌ای و ابرکارآگاه است، چون شوالیه دوپن نتوانست آنقدر محبوبیت پیدا کند. کم کم این پدیده ابرکارآگاه در ادبیات پلیسی منسوخ شد. به همین خاطر بعدها از هولمز اسطوره زدایی کردند. مثلا در فیلمی هولمز را یک بازیگر درجه دو دائم الخمر نشان داده‌اند. از طرفی کسی که واقعا ماجراها را حل کرده خود دکتر واتسون بوده و او را استخدام کرده تا برای این که کتاب‌هایش فروش کند، نقش هولمز را بازی کند.

این اسطوره شکنی در خیلی آثار دیگر هست. در یکی از همین ادامه‌ها یک بار هولمز مشخصا می‌گوید که من هیچ وقت آن کلاه مسخره را روی سرم نگذاشتم و اصلا هم اصل پیپ کشیدن نیستم و تمام علائم و نشانه‌های هولمز را انکار می کند. در حالی که ما هولمز را با همین نشانه‌ها می‌شناسیم و حتی پرهیبش هم او را آشکار می‌کند و کافی است نیم رخش را به صورت سایه وار رسم کنید تا معلوم شود شرلوک هولمز است.

قبول دارید این‌ها خیلی نگرفته؟ یعنی همچنان مردم وقتی که می‌خواهند هولمز را به یاد بیاورند، با همان مشخصات او را می‌شناسند.
قطعا همین است. باید این کلیشه در ذهن خواننده قوی بماند تا ضدکلیشه‌ها به فروش برسند. روزی که این کلیشه ضایع و محور شود دیگر آن ضدکلیشه ها فروش نمی‌کنند. آن‌ها جذابیت خود را از پایداری این کلیشه می‌گیرند. یک لذت متناقض است. من از شخصیت کلیشه‌ای هولمز خوشم می‌آید و در عین حال از رمانی که تمام آن کلیشه‌ها زیر سوال می‌برد، لذت می‌برم. پدیدآوردن یک روش دارد و شکستن هزار روش. در هر کدام از این رمان‌ها به شیوه خودشان کلیشه‌ها را جا به جا می‌کنند. در این پاستیش‌ها و پارودی‌هایی که روی هولمز نوشته شده حتی جنسیت دکتر واتسون را عوض کرده‌اند. فقدان روابط عاطفی و شکست ناپذیری، دو پتانسیل بالقوه هستند که نویسندگان بسیاری آن‌ها را در داستان های دیگر بالفعل کرده‌اند.

فرض کنید در آن سال‌ها آرتور کانن دویل این ماجراها را نمی‌نوشت. یک نویسنده دیگر با همان قدرت و خلاقیت امروز این شخصیت را می‌نوشت. آیا می‌گرفت؟
نه، فیلمی بود که هولمز با ماشین زمان به زمان حال آمده بود و شروع می‌کرد نیتجه گیری کردن و همه‌اش غلط از آب در می‌آمد. قطعا نمی‌گرفت.

چرا؟
ببینید، همان طور که پیش‌تر هم گفتم، آن زمان فلسفه غالب پوزیتیویسم بود و او هم روش حل معمایش براساس فلسفه غالب زمان خودش بود. من یک نمونه دیگرش را هم سراغ دارم. شخصیت محبوب «کمیسر مگره» ژرژ سیمنون نیز به همین صورت است. موقعیت که برگسون فلسفه شهودی خودش را مطرح می‌کند، سیمنون پرسوناژی می‌آفریند که برای حل معماها بر شهود تکیه دارد. یک جور الهام درونی به او می‌گوید که قاتل چه کسی است و شروع می‌کند به پیگیری و شگردش هم برای حل معماهای جنایی این است که می‌تواند خودش را جای مجرم بگذارد و مثل او فکر و حس کند. این طوری است که که به موفقیت دست پیدا می‌کند. مگره هم در زمان خودش همان قدر محبوبیت پیدا کرد که هولمز.

حالا کان دویل یا آگاهانه این کار را کرده است یا تصادفی. این قطعا یک رباطه معنادار دارد. از طرفی آن زمان ادبیات پلیسی به اندازه امروز فراگیر نشده بود. ادبیات پلیسی دائم در حال گسترش و تنوع پیدا کردن است و محمل بسیار مناسبی برای طرح بسیاری از موضوعات است.

یک زمانی ادبیات پلیسی در انحصار کشورهای انگلوساکسون بود و بعد به فاصله کم فرانسه. اما از دهه های ۶۰ و ۷۰ آثار برتر پلیسی از کشورهای اسکاندیناوی منتشر می‌شود. این قدر زیاد و متنوع شده است که دیگر هر کس می‌تواند با سلیقه خودش ادبیات پلیسی خاص خودش را انتخاب کند. آن زمان به چشم آمدن در یک عرصه خالی راحت بود اما الان با این تنوع خیلی سخت است. البته همچنان در غرب پرمخاطب‌ترین و پرفروش‌ترین کتاب‌ها، ادبیات پلیسی هستند.

 شرلوک هولمز

این نیاز مردم به ادبیات پلیسی هم نکته جذابی است. چرا مردم این قدر به این شکل از ادبیات علاقه مند هستند؟ ادبیات پلیسی چه نیازی را از مردم برطرف می‌کند؟
دورن خواننده ایرانی هیچ چیز، چون علاقه‌ای ندارد! ولی برای خود من به عنوان کسی که شیفته ادبیات پلیسی است این پرده از معما برداشتن و حدس زدن بسیار جذاب است چون یکی از چیزهایی است که گونه‌های دیگر ادبی نمی توانند به خواننده بدهند.

شما می‌توانید نهایتا حدس بزنید که آخر داستان چه می‌شود. حالا یا درست حدس می‌زنید یا غلط. اگر درست حدس بزنید که داستان موفقی نیست و نشانه ضعف اثر است. اما معمای پلیسی یک چالش است. البته فقط این نیست. ریموند چندلر در رساله «هنر ساده قتل» می‌گوید اثر ادبی پلیسی موفق آن است که در وهله اول ادبیات باشد و بعد معمایی. اثری که خواننده راغب باشد با دانستن جواب معما برای بار دوم آن را بخواند. کما این که ۷ رمانی که خود چندلر نوشته این خصوصیات را دارند. در ایران مایه شگفتی است که یک مقدار تنبلی ذهنی وجود دارد و داستان که کمی پیچیده می‌شود، چه از نظر ساختار و چه داستان، خواننده عام حوصله خواندنش را ندارد. البته استثناهایی هم وجود دارد اما خواننده ایرانی لقمه جویده شده را بیشتر می‌پسندد.

هفته‌نامه کرگدن

نظرات

اولین دیدگاه این مطلب را ثبت کنید

آگاه‌سازی از
680

wpDiscuz