اولین همایش ملی نقاشی‌ها و دیوارنگاره‌های مذهبی در لاهیجان
دیوارنگاره‌ها اثری مستقل برای ثبت یک اثر غیرمنقول در فهرست میراث جهانی هستند

اولین همایش ملی نقاشی‌ها و دیوارنگاره‌های مذهبی در لاهیجان

رشت رویایی- اولین همایش ملی نقاشی‌ها و دیوارنگاره‌های مذهبی ایران صبح روز پنجشنبه در دانشگاه آزاد لاهیجان برگزار شد.

به گزارش رشت رویایی، اولین همایش ملی نقاشی‌ها و دیوارنگاره‌های مذهبی ایران با حضور چهره‌های علمی، فرهنگی و پژوهشگران تاریخ گیلان و ایران ۹ صبح، هفتم مهر ماه در لاهیجان آغاز به‌کار کرد.

این همایش با خیرمقدم و سخنرانی مهندس آگشته، شهردار لاهیجان و رییس همایش شروع شد. بعد از آن دکتر مینو خاکپور، دبیر علمی همایش خلاصه‌ای از شکل‌گیری و اهداف برگزاری این همایش ارائه داد.

 

لاهیجان خاستگاه نقاشی‌ها و دیوارنگاره‌های مذهبی

خاکپور گفت: شهریور سال گذشته در اتاق فکری که متشکل از یک هسته‌ی ۶ نفره بود، ایده این همایش مطرح و پروپوزال آن تهیه شد. چون لاهیجان خاستگاه این نقاشی‌هاست تمایل به راین بود که این همایش در لاهیجان برگزار شود. بنابراین خدمت شهردار لاهیجان رفتیم و موضوع را مطرح کردیم که مهندس آگشته از این طرح بسیار استقبال کرد و از همان زمان حمایت تمام‌جانبه‌ای جهت انجام هرچه بهتر این همایش داشت.

او ادامه داد: بیشترین تعداد دیوارنگاره‌های مذهبی در گیلان در شرق گیلان وجود دارد؛ زیرا درگذشته بافت شیعی در شرق گیلان بیش از نقاط دیگر بود و اکثر این دیوارنگاری‌ها دارای زمینه‌های دینی و بر پایه روایت‌های شیعی استوار است. بنابراین می‌توان گفت که نقاشی‌ها و دیوارنگاری‌های مذهبی سبکی است که توسط شیعه مذهب‌ها باب شد. و در لاهیجان نیز به عنوان یک پایگاه حائز اهمیت، بخش زیادی از این آثار تاریخی-مذهبی در اماکن متبرکه این شهر وجود دارد.

دکتر خاکپور با بیان اینکه هدف ما از برگزاری این همایش معرفی آثار هنری منقوش بر بدنه بناهای مذهبی ایران، با رویکرد آشنایی عموم مردم به خصوص نسل نو با جایگاه تاریخی –مذهبی این اماکن در ادوار گذشت بود توضیح داد: برنامه ما بدین شکل بود که بخش علمی و بخش فکری در دانشگاه گیلان شکل بگیرد که همین اتفاق افتاد و بخش اجرایی این همایش را شهرداری لاهیجان برعهده بگیرد که امروز شاهد آن هستیم.

دبیر علمی این همایش افزود: در حقیقت در دی ماه ۹۴ سایت همایش بارگذاری شد و در اسفندماه فراخوان همایش منتشر شد تا علاقه‌مندان تا پایان فروردین ۹۵ مقالات خود را ارسال کنند. اما اتفاقی که افتاد این بود که در این فاصله یک سری از پژوهشگران به ما زنگ زدند که این مهلت کوتاه است. با تقویم اولیه قرار بود در ۲۲ اردیبهشت این همایش برگزار شود. بنابراین با تاکید بخش علمی و اجرایی شورا با مجموعه شهرداری رایزنی شد و با موافقت شهرداری با توجه به اینکه پژوهشگران فرصت کافی دارند تا به مقالات خود برسند تاریخ برگزاری این همایش به قبل از محرم امسال موکول شد.

این استاد دانشگاه همچنین گفت: در طول این مدت ۹۴ مقاله به دبیرخانه شورا رسید که از این تعداد ۲۱ مقاله در لایه‌های مختلف داوری شد. از بین این مقالات قرار بود یک چاپ اول و یک چاپ دوم برای مقالات داشته باشیم. اما به دلیل عدم حمایت یک‌سری از اسپانسرهای ما، چاپ مجموعه مقالات اتفاق نیفتاد. بنابراین ما تصمیم گرفتیم چکیده مقالات را چاپ کنیم که امروز در همایش بین حضار و مدعوین توزیع شد. بعد از این که همایش تمام شد، مقاله‌هایی که ما اعلام کردیم که قبول شدند، دوباره برای دور دوم و سوم داوری‌ها ارسال می‌کنیم و نتیجه این داوری‌ها را به صورت چکیده مقالات منتشر خواهیم کرد که به امید خدا تا دو سه ماه آینده به چاپ خواهد رسید.

آشنایی مردم با این آثار نقش بسزایی در حفاظت از آنها دارد

دکتر خاکپور در خصوص محورهای این همایش اضافه کرد: ما برای این همایش چند محور اصلی داشتیم. چون این همایش قرار بود در لاهیجان برگزار شود موضوع احیای آرایه‌های اماکن مذهبی و هویت تاریخی باید مطرح می‌شد. چون نیت اصلی ما این بود که جوانان ما در این مملکت و در این شهر متوجه پیشینه هنری خود شوند. این پیشینه هنری، در واقع نقاشی‌های ما ترکیبی است از پیشیته فرهنگی و پیشینه تاریخی.‌ بر همین حساب ما تصمیم گرفتیم در ۱۰ محور این همایش را تعریف کنیم که این محورها شامل نقش دیوارنگارهای مذهبی و بازشناسی هویت تاریخی، دیوارنگاره‌های اماکن متبرکه و گردشگری، ویژگی‌های بصری از نگاه زیبایی‌شناختی در نقاشی‌های اماکن متبرکه، آسیب‌شناسی نقاشی‌های دیوارهای اماکن متبرکه، روش‌های مرمت و حفاظت نقاشی‌های اماکن متبرکه، مطالعات آیینی اماکن متبرکه، نقاشان اماکن متبرکه، تأثیر بوم بر شکل‌گیری اماکن متبرکه محورهایی بودند که در این همایش مطرح کردیم. در برخی محورهای مقالات زیادی داشتیم و در برخی محورها کم.

مینو خاکپور در پایان از زحمات رسانه‌ها برای پوشش و معرفی همایش به مردم تشکر کرد و گفت: آشنایی عموم مردم با این آثار می‌تواند نقش بسزایی در حفاظت از این آثار منحصر به فرد به عنوان میراث تاریخی داشته باشد. مرمت، حفاظت و احیای این دیوارنگاره‌ها، راه را برای معرفی میراث تاریخی و هنری به جوامع کلان‌تر فراهم خواهد کرد. لذا این همایش، تلاش دارد با بازشناساندن آثار هنری منقوش بر بدنه اماکن متبرکه، محملی برای احیا و بازیابی مبانی فرهنگی و مذهبی فراهم نماید. خواهشی که دارم این است که رسانه‌ها در جهت آگاهی سازی عموم و نگهداری آثار تاریخی بیشتر کوشا باشند. ما اعتقاد داریم مردم می‌توانند از این آثار به خوبی مراقبت کنند. مردم می‌توانند جلوی تخریب بیشتر را بگیرند. اگر ارگانی خواست تخریب کند مردم می‌توانند مقاومت کنند. امیدوارم این حمایت در مردم به وجود آمده باشد. مردم ما مردم بافرهنگ و فرهیخته‌ای هستند.

در ادامه برنامه، کلیپی از شهر لاهیجان پخش شد و همچنین بعد از آن دکتر نیکفر، نماینده شهرستان در مجلس، مهندس علیزاده، مدیرکل میراث فرهنگی استان و دکتر بابایی، عضو هیات علمی دانشگاه گیلان به سخنرانی پرداختند.

این همایش در سه نشست در دو نوبت صبح و عصر برگزار شد که در نشست صبح دکتر فرهاد فخاری تهرانی مقاله‌ای در خصوص به‌کارگیری چوب در ساختمان‌هایی با مصالح بنایی ارائه داد.

دکتر علی‌اصغر میرزایی مهر مقاله خود را با عنوان لاهیجان خاستگاه نقاشی‌های دیواری بقاع متبرکه ایران و خانم دکتر خاکپور با موضوع آسیب‌شناسی دیوارنگاره‌های مذهبی گیلان به سخنرانی پرداختند.

بازشناسی تصویر معراج پیامبر (ص) در دیوارنگاره‌های بقاع گیلان

در نشست دوم که هیات رییسه آن بر عهده دکتر فرهاد تهرانی و محمدتقی پوراحمد جکتاجی بود، ۵ عنوان مقاله ارائه شد.

مژگان قاسمی به عنوان نخستین سخنران به موضوع بازشناسی تصویر معراج پیامبر در دیوارنگاره‌های بقاع گیلان با بررسی ۵ اثر دیوارنگاره با موضوع معراج پیامبر (ص) پرداخت. او در تشریح مقاله خود توضیح داد: نقاشی‌های بقاع از نظر محتوا اشاعه دهنده اعتقادات مذهبی شیعیان است. از جمله این آثار، تصویر معراج است که حضرت محمد (ص) را سوار بر براق، که موجودی نیمه انسان است، در شب معراج در آسمان نشان می‌دهد. در تعالیم الهی، انسان رابطه‌ای ویژه با خالق هستی داشته و در این تفکر، پیامبران الهی با صراحت به عنوان الگو و اسوه انسان‌ها معرفی و توصیه می‌شود.

او با اشاره به اینکه در برخی اماکن مذهبی گیلان، نقاشی‌های دیواری جالب توجهی با موضوع معراج پیامبر (ص) مشاهده می‌شود، افزود: این نقاشی‌ها می‌تواند اسباب همدردی و دلگرمی مردم مسلمان شیعی این منطقه در کشاکش مشکلات‌شان باشد. این پژوهش که به روش توصیفی و تحلیلی انجلم شده، می‌کوشد تا به بررسی و مقایسه پنج اثر از تصاویر معراج پیامبر در دیوارنگاره‌های بقاع گیلان واقع در سه شهر املش، لنگرود و لاهیجان بپردازد.

قاسمی با بیان اینکه نتایج پژوهش حاکی از آن است که در این نقاشی‌ها مضمون‌های روایی در کنار یکدیگر و گاه بدون انقطاع در گستره طولی دیوار بنا تصویر می‌شوند. با آگاهی از منابع ادبی و آشنایی به سنت‌های عامیانه تصویری و اهداف هنرمندان، می‌توان مضمون‌ها و شخصیت‌ها و عناصر را در تصاویر معراج بازشناسی، دسته‌بندی و مطالعه کرد».

نقوش نمادین فرشته و دیو در نقاشی‌های عامیانه

مریم کیان نیز از دیگر سخنرانان این بخش بود که مقاله خود را با عنوان «نقاشی‌های مذهبی دیوارنگاره بقعه امام‌زاده ابراهیم شیراز» ارائه داد.

مقاله بعدی با عنوان «مطالعه نمادشناسانه نقوش نمادین فرشته و دیو در نقاشی‌های عامیانه، مطالعه موردی دو بنای معماری آیینی سقانقارهای کیجاتکیه و شیاده در بابل» بود که توسط محمد اعظم‌زاده ارائه شد.

او در چکیده مقاله خود با بیان اینکه نقاشی‌های بقاع متبرکه به عنوان بخشی از هنرهای سنتی و عامیانه، یکی از زمینه‌های مطالعاتی هنرهای مردمی آمیخته با باورهای مذهبی و ویژگی‌های آیینی است، گفت: این نقاشی‌ها را می‌توان به عنوان بیانیه‌ای هنری-مذهبی و بستری برای جذب مخاطب شیعه و نیز اشاعه‌ی اعتقادات شیعی مورد توجه قرار داد. او با اشاره به اینکه نقاشی عامیانه در هنر پس از اسلام اغلب بنا بر ذوق عامه مردم رواج یافته است، توضیح داد: روش طراحی در این نقاشی‌های عامیانه مطابق اعتقادات و باورهای دینی ترسیم شده‌اند. تعداد قابل توجه‌ای از آثار نقاشی‌های عامیانه در عهد قاجار شکل گرفتند و بیشترین گرایش موضوعی بین موضوع‌های رایج، گرایش هنرمندان به دو رویکرد خیر و شر بوده است که در قالب دو نشانه تصویری دیو و فرشته ترسیم شده اند. امروزه این تصاویر در بناهای آیینی، دیوارنگاره‌ها و پرده‌های درویشی قابل رویت هستند که نمونه‌های قابل توجه‌ای از آنها در معماری آیینی مازندران (سقانقارها و تکیه) در شهرهای مرکزی بابل، آمل و قائمشهر بنا شده‌اند.

دیگر سخنران نشست دوم حسین عابد‌دوست بود که درباره «بررسی و تحلیل تضاد‌های دوگانه در نقاشی‌های بقاع متبرکه در ایران و مقایسه آن با نقاشی‌های مانوی» سخنرانی کرد.

عابد‌دوست افزود: این تحقیق در پی پاسخگویی به این پرسش است که مولفه‌ها، نمادها و فضای متضاد خلق شده در بقاع متبرکه ایران کدامند و چه شباهت‌هایی با نمونه‌های دیوارنگاری و نقاشی مانوی دارد. فرضیه اصلی تحقیق وجود ساخت‌های دوگانه و متضاد در نقاشی‌های بقاع متبرکه در ایران بر بنیان مرکزی تضاد مرگ و زندگی، خیر و شر است و نمود مشابه آن در دیوارنگاری‌های بقاع متبرکه و نقاشی‌های مانوی است. هدف از تحقیق شناسایی و تحلیل ویژگی‌های صوری و محتوایی نقاشی‌های مذهبی در ایران به ویژه گیلان است.

اولین همایش ملی نقاشی‌ها و دیوارنگاره‌های مذهبی در لاهیجان

نقاشان فراموش‌شده بقاع متبرکه گیلان

آخرین سخنرانی نشست دوم به مقاله «نقاشان بقاع متبرکه گیلان، فراموش شدگان تاریخ» اختصاص داشت که توسط دکتر علی امیری ارائه شد. در چکیده مقاله امیری به اهمیت جایگاه و اعتبار تاریخی نقاشی‌ها و دیوارنگاره‌های مذهبی، به ویژه در دیار گیلان، اشاره و مطرح شد ناین هنربرخلاف دیگر موضوعات برآمده از هنر غنی و پرمایه اسلامی، بسیار کمتر مورد توجه و عنایت اهل تحقیق و تدبیر قرار گرفته است. او با بیان اینکه این کم‌توجهی دلایل گوناگونی دارد، گفت: اما موضوعی که بیش از هر بحث دیگری از نظر‌ها دور مانده، معرفی هویت و سوابق هنری خلق‌کنندگان این نوع آثار جالب توجه تاریخی اسلامی است. نقاشانی که با کمترین امکانات و در گمنامی مطلق، با ابتدایی‌ترین ابزار و با ساده ترین اشکال به خلق تصاویر جالب و پرمعنایی از وقایع تراژیک تاریخ اسلام همت گماردند.

امیری افزود: اینکه چرا مورخان تاریخ هنر اسلامی در تمامی این سال‌ها هویت نقاشان بقاع متبرکه و ابنیه مذهبی گیلان را واکاوی نکرده‌اند، پرسشی است که در پژوهش به شیوه تحقیق میدانی و کتابخانه ای بدان پرداخته شده است. در این مقاله سعی شده ضمن معرفی نقاشان بقاع متبرکه گیلان، دلایل عدم توجه به جایگاه پر‌رنگ این هنرمندان گمنام را بیان کند.

دیوارنگاره‌ها اثری مستقل برای ثبت یک اثر غیر منقول در فهرست میراث جهانی هستند

نشست سوم اما پس از نیم ساعت استراحت در ساعت ۱۵:۴۵ دقیقه آغاز شد. در نشست سوم نام‌هایی چون دکتر افشین عموزاده و مژگان خاکبان در هیئت رییسه دیده می‌شد. برای این نشست ۵ سخنرانی در نظر گرفته شده‌بود که سخنرانی نخست با عنوان «بررسی خط نگاره‌های بقاع متبرکه شرق گیلان» توسط فاطمه کشاورز خالقی ارائه شد.

بهشاد حسینی سخنران دوم بود که مقاله ای با عنوان «مروری بر مبانی نظری حفاظت دیوار‌نگاره‌های مذهبی» ارائه داد. او در این مقاله با اشاره به دیوارنگاره‌های مذهبی با توجه به ماهیت غیر قابل تفکیک‌شان  از یک سازه تاریخی، با توجه به توانایی‌شان می‌توانند از طیف وسیعی از ارزش‌ها بهره گیرند، توضیح داد: با بررسی و شناخت این ارزش‌ها می‌توان صراحتاً به لزوم انجام اقدامات حفاظتی و مرمتی که جهت نگهداری و انتقال این گونه آثار به نسل‌های آینده می‌شود، پی برد.

حسینی در جای دیگری در این مقاله توضیح داد: اگرچه دیوارنگاره را بایستی جزئی از یک کالبد مکان مذهبی دانست اما خود دیوارنگاره‌ نه تنها قادر است به عنوان یک اثر ماندنی و عامل بالقوه ارزشی آن چنان اهمیت یابد که بار ارزشی سازه‌ی معماری حامل خود را بر دوش بکشد، بلکه می‌تواند خود نیز یک اثری مستقل برای ثبت یک اثر غیر منقول در فهرست میراث جهانی باشد.

سخنران بعدی در نشست سوم ستاره همتی بود که مقاله‌ی خود را تحت عنوان «مقایسه تطبیقی ویژگی‌های صوری و محتوایی سه‌گانه‌های مقدس بقاع متبرکه با نمونه‌های قبل از اسلام ارائه داد. همچنین مقاله بعدی با عنوان «مقایسه کاشیکاری شیخ زاهد گیلانی با مسجد جامع اصفهان از منظر نمادشناسی رنگی» توسط فایزه حسین‌نیا ارائه شد که به اوج هنر کاشی‌کاری در معماری از جنبه های مختلف تکنیکی و سبکی در دوره صفویه اشاره داشت و نیز کاشی‌کاری در مساجد را به عنوان یکی از هنرهای اصیل اسلامی همواره طی دوره‌های متوالی دستخوش تغییرات فراوان خواند. حسین‌نیا با مقایسه کاشی‌کاری شیخ‌زاهد گیلانی با مسجد جامع اصفهان، ضمن اشاره به اینکه از منظر نقوش و نمادشناسی رنگی، این دو بنا چه مسیر مشخصی را طی کردند، توضیح داد: در تمام نمادها و نشانه‌های ترسیم شده بر تزیینات مناره‌ها و گنبدها، زیرسقف، محراب و …به نوعی از عناصر طبیعت الهام گرفته‌اند. همچنین نقوش شمسه‌ها، اسلیمی‌ها و ختایی‌ها دارای رمزی نهفته و مفاهیم عمیقی هستند که به سادگی قابل فهم نیستند. همچنین رنگ‌های به کار رفته در این نقوش، هر یک بر حسب شکل و محل قرارگیری دارای کارکرد و بار معنایی متفاوتی هستند.

آخرین سخنرانی نشست آخر این همایش به محبوبه اسماعیل‌نژاد اختصاص داشت که مقاله‌ای تحت عنوان «تحلیل گفتمانی و بینامتنی نقاشی دیواری‌های گیلان با نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای؛ مطالعه موردی نقاشی چهارپادشاه لاهیجان و اثر نبرد کربلا» ارائه داد.

او با اشاره به رویکرد بیش متنیت ژرار ژنت از بررسی رابطه میان دو متن به گونه‌ای که متن دوم (بیش متن) از متن پیشین (پیش متن) تاثیرپذیرفته باشد، گفت: در این ساحت هر متن قابلیت مقایسه با متون مشابه را پیدا می‌کند؛ به طوری که افق‌ جدیدی از پیوندهای فرهنگی-هنری مختلف در اختیار خواننده قرار می‌دهد. این امر همواره مطالعه گفتمان رایج زمانه، که عناصری مانند زمان، فرهنگ، مکان، هنر، دین، ایدئولوژی، حاکمیت، سیاست و اجتماع و غیره را در یک جامعه نشان می دهد، کامل‌تر شده و می‌توان به وسیله آن دلایل شکل‌گیری اثر هنری را بررسی نمود.

اسماعیل‌نژاد دو اثر شامل دیوارنگاره‌های بقعه چهارپادشاه لاهیجان با نام‌های «رفتن قمربنی‌هاشم به سمت شریعه‌ی فرات برای آوردن آب» و اثر دیگر «به میدان رفتن حضرت علی‌اکبر» اشاره کرد و توضیح داد: این‌ها با اثری از نقاشی قهوه‌خانه‌ای با نام «نبرد کربلا» اثر عباس‌الموسوی نقاش دوره قاجار، که به طور هدف‌دار به عنوان نمونه آماری انتخاب شده، مقایشه می‌شود. در بررسی نگاره‌ها به وضوح شاهد برگرفتگی شدید تمامی مجالس نقاشی شده در گیلان و بالاخص نقاشی مسجد چهارپادشاه، از سبک نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای هستیم که همگی دارای مضامینی مذهبی با بار مفاهیم شیعی‌اند و بیانی روایتگرانه دارند. بنابراین می‌توان هر دو را در زمره برجسته‌ترین مصادیق هنر مردمی یا عامه قرار داد.

نظرات

اولین دیدگاه این مطلب را ثبت کنید

آگاه‌سازی از
680

wpDiscuz