گفت و گو با پیمان بازدیدی، مدیر عامل موسسه محیط زیستی «سرزمین ایده آل ما»
تالاب عینک، دغدغه مسوولین نیست

رشت رویایی، رویا محمدعلی‌پور- تالاب عینک اگر در هر نقطه از دنیا قرار داشت بدون شک به عنوان یکی از مشهورترین جاذبه‌های گردشگری آن کشور شناخته می‌شد. در حالیکه بزرگ‌ترین تالاب شهری ایران این روزها حال و روز خوشی ندارد و نه تنها از هیچ‌گونه کاربری گردشگری برخوردار نیست بلکه از هر سو با خطرات متعددی دست و پنجه نرم می‌کند؛ خطراتی مثل سنبل آبی که نفس تالاب را گرفته‌اند و به تدریج دارند جان تالاب را می‌گیرند. تالاب عینک ویژگی خاص یک اکوسیستم زنده درون‌شهری است که در گذشته میزبان گونه‌های مختلف گیاهی و جانوری بود به خصوص پرندگان مهاجری که این تالاب را به عنوان زیستگاه خود انتخاب می‌کردند. اما سال‌هاست که این پرندگان به دلیل وضعیت نابسامان و ناامن این منطقه با تالاب عینک قهر کرده‌اند و کمتر پیش می‌آید که این مرکز مهم اکوتوریسم گیلان مهمانان ناخوانده‌ای از این دست داشته باشد که می‌تواند برای شهر برکت به همراه بیاورند. هرچند عوامل زیادی در نابودی تالاب عینک دخیل هستند اما یکی از عمده‌ترین دلایل نابودی و ویژگی‌های زیست‌محیطی آن سنبل آبی است؛ گیاهی غیر بومی که همچون سرطان به جان تالاب افتاده و روز به روز جان تالاب را ضعیف‌تر و نحیف‌تر می‌کند. اخیراً سازمان‌های مردم‌نهاد با تعامل با یکدیگر اقدامات زیادی را برای نجات تالاب و جلب توجه مسئولین به اهمیت احیای آن انجام داده‌اند و در چندین نوبت با امکانات محدود اقدام به برداشت دستی و جمع‌آوری سنبل آبی از سطح تالاب کردند.

پیمان بازدیدی

پیمان بازدیدی مدیرعامل موسسه «سرزمین ایده آل ما» یکی از فعالان محیط زیست است که در سالیان اخیر تمام توان خود را بکار گرفته تا خطرات و پیامدهای نابودی تالاب عینک را متوجه مسئولین و مردم کند. از اقدامات اخیر این موسسه می‌توان به برگزاری همایش «برای نجات عینک کمک کنیم» بود که با همکاری موسسه سبزکاران، سازمان عمران و بازآفرینی شهرداری و سازمان مدیریت پسماند شهرداری رشت برگزار شد. با پیمان بازدیدی، فعال محیط زیست و مدیرعامل موسسه سرزمین ایده آل ما در خصوص تالاب عینک و رهایی از تهدید سنبل آبی به گفتگو نشستیم که در ادامه می‌خوانید.

خطرات زیادی تالاب عینک را تهدید می‌کند که یکی از عمده‌ترین عوامل آن سنبل آبی است. به نظر شما دلیل اینکه بزرگ‌ترین تالاب شهری ایران در مسیر نابودی قرار گرفته چیست؟
۱۱ هکتار از ۳۸ هکتار تالاب عینک آلودگی سنبل آبی دارد و ۲۷ هکتار آن دچار آلودگی‌های دیگری همچون ورود مستقیم فاضلاب و پساب‌های صنعتی و شهری به تالاب و تخلیه نخاله‌های ساختمانی است. اگر بخواهیم نگاهی جامع به تالاب عینک بیاندازیم که تا چه اتفاقی برای آن افتاد که به نقطه بحرانی رسید و امروز خطر سنبل آبی حیات آن را مورد تهدید قرار داده است، باید اذعان کرد که بحث متولی بودن متولی آن است. بزرگ‌ترین مشکل اصلی تالاب عینک این است که متولی مشخصی ندارد. همین امروز می‌خواستیم بنری را با عنوان غیرقانونی بودن خرید سنبل آبی در حاشیه تالاب نصب کنیم که شهرداری منطقه چهار به ما اطلاع داد که شخصی پیدا شده است که برای زمین‌های حاشیه تالاب سند دارد و مدعی است که شهرداری حق هیچگونه اقدامی در حاشیه تالاب را ندارد. هر سری یک مشکلی از این تالاب مشخص می‌شود و ما سردرگم شده‌ایم که جریان این تالاب چرا این‌قدر پیچیده است. اگر متولی مشخصی داشت بدون شک دچار این همه مشکل نمی‌شد. متولی آب این تالاب شرکت آب منطقه‌ای است. و طرف دیگ آب این تالاب برای مصارف کشاورزی استفاده می‌شود که به نوعی جهاد کشاورزی نیز در این تالاب ذی‌نفع و مسئول است. درست است که هر یک از متولیان این تالاب در بخش‌های مختلف مشخص است اما عینک تا به امروز یک نهاد متولی مثل شهرداری که بتواند از این تالاب به عنوان یک پتانسیل بالقوه استفاده کند بی‌بهره بود. یعنی شهرداری رشت هر وقت پا پیش گذاشت تا از آب منطقه‌ای بگیرد اما این شرکت یا مخالفت کرد یا شروطی مثل اجاره دادن و غیره داشت. به نظر من استاندار محترم و نماینده‌های مجلس باید در این خصوص به یک تفاهم برسند و ابتدای امر تکلیف متولی این تالاب مشخص شود؛ وقتی متولی مشخص شود پای سرمایه گذار به این تالاب باز می‌شود. نتیجتاً بحث اکوتوریسم، گردشگر یا مدرسه طبیعت و در کل اقداماتی که می‌شود برای یک تالاب شهری انجام داد اتفاق می افتد. بدین وسیله هم ماهیت تالاب حفظ می‌شود و هم سرمایه‌گذار و متعاقب آن گردشگر جذب می‌شود و در کنار آن ذی‌نفعان و مردم محلی آن منطقه می‌توانند به‌واسطه این تالاب درامد پایدار داشته باشند.

این تالاب از پتانسیل گردشگری بالایی برخوردار است. پیش از این طرح‌های اکوتوریسم عینک به شکل‌های مختلف پیشنهاد شد. فکر نمی‌کنید جذب سرمایه‌گذار و اجرای طرح‌های گردشگری بتواند باعث توجه بیشتر مسئولین نسبت به تهدیدهای مذکور بشود؟
با توجه به آلودگی تالاب هیچ شخصی تمایل و رغبت برای سرمایه‌گذاری ندارد. از طرف دیگر متأسفانه ما زمینی نداریم که به سرمایه‌گذار پیشنهاد دهیم؛ به هر حال سرمایه‌گذار باید فضای بالقوه‌ای داشته باشد و نمی‌تواند روی هوا سرمایه‌گذاری کند. سنبل آبی و آلودگی آب تهدید بزرگی برای این تالاب بشمار می‌رود و همین دو عامل می‌تواند هر سرمایه‌گذاری را نسبت به این تالاب بی‌رغبت کند. به هر حال مادامی که این تهدیدها بر طرف نشوند نمی‌توان طرح‌های اکوتوریسم را اجرایی کرد. اما این را در نظر بگیرید اگر امروز این تالاب را خطرات زیادی تهدید می‌کند به این دلیل است که کوچک‌ترین توجه و سرمایه‌گذاری روی آن انجام نگرفته است و اگر این پتانسیل می‌توانست به عنوان یک جاذبه توریستی مورد استفاده قرار گیرد امروز شاهد این تهدیدات نبودیم.

همانطور که اشاره کردید تا زمانی که این تالاب از خطراتی همچون سنبل آبی پاک‌سازی نشود امکان هیچگونه سرمایه‌گذاری وجود ندارد. راهکار شما برای احیای تالاب عینک و پاک‌سازی آن از خطرات سنبل آبی چیست؟
ما پیشنهاد ایجاد یک کارگروه تخصصی با عنوان کارگروه احیای تالاب عینک را به شهرداری ارائه دادیم؛ کارگروهی که از اساتید، نماینده‌های ارگان‌های مختلف، گروه‌های مردم‌نهاد و تمام ذی‌نفعان از جمله مردم محلی تشکیل شده باشد. این کارگروه در شهرداری تشکیل شود و بتوانند با بحث و تبادل آرا به یک جمع‌بندی کلی برسد. گروه‌های مردم‌نهاد بر روی بحث احیای تالاب و روش‌های آن کار کرده‌اند و می‌دانند با چه روش‌هایی می‌شود عینک را از این خطرات نجات داد و حفظ کرد. دو ان.جی.اوی «سرزمین ایده آل ما» و «سبزکاران» مدت‌هاست که دارند روی این موضوع کار می‌کنند و از آمادگی لازم جهت هرگونه همکاری رایگان چه مشاوره چه اقدام عملی برخوردارند. اگر شهرداری بخواهد در این خصوص مشاور بگیرد لازم است میلیون‌ها تومان هزینه صرف کند ولی ما رایگان حاضریم این کار را در سطح بسیار بالا انجام بدهیم. به نظر من اگر این کارگروه شکل بگیرد سرعت کار بیشتر می‌شود.

چطور می‌شود از شر سنبل آبی خلاص شد و راه عملی آن چیست؟
تنها راه نجات تالاب از سنبل آبی برداشت مکانیزه و برداشت دستی است. از یک طرف شهرداری دستگاه برداشت مکانیزه ندارد؛ دستگاهی که مشابه چینی‌اش برآورد شده است که ۶۰۰ میلیون تومان هزینه دارد و از طرف دیگر تالاب عینک خواست و دغدغه مسئولین هم نیست تا به گروه‌های مردم‌نهاد ملحق شوند و به ما یاری و کمک برسانند. ما در حدود سه ماه است که داریم در این حوزه فعالیت می‌کنیم اما متأسفانه تا کنون به جز شهرداری هیچ‌یک از نهادها پا پیش نگذاشتند. آخرین همایشی که گذاشتیم خوشبختانه مدیرکل پدافند غیرعامل استانداری گیلان قول همکاری صفر تا صد دادند. من فکر ورود ایشان به بحث تالاب عینک بسیار امیدوار کننده است اگر بتوانیم از کمک ایشان استفاده کنیم.

آیا مشخص نیست که سنبل آبی چگونه به تالاب عینک ورود پیدا کرده است؟
سنبل آبی گیاه بومی ما نیست و دلیل مشخصی وجود ندارد که چگونه وارد کشور ما شده است. از آنجایی که سنبل آبی گیاه بومی کشورهای آمریکای جنوبی است بنابراین باید از طریق مرز وارد کشور ما شده باشد. اما فقط در تالاب عینک وجود دارد که این جای شک دارد. از آنجایی که بحث تروریسم بیولوژیک یا تروریسم گیاهان مهاجم و تروریسم حیوانات مهاجم اخیراً در دنیا باب شده است، ممکن است به‌واسطه کشورهایی که دشمن ما هستند وارد کشور ما شده باشد تا پهنه آبی ما را نابود کند. ما در حال حاضر با کمبود آب مواجه هستیم و اگر گیاهی هم بخواهد پهنه آبی ما را نابود کند بسیار آزار دهنده است.

اخیراً مشاهده می‌شود سنبل آبی در سطح شهر فروخته می‌شود. در خصوص سرطان‌زا بودن این گیاه هم حرف و حدیث‌های وجود دارد. در این باره توضیح دهید؟
سنبل آبی سرطان‌زا نیست اما رابطه مستقیم با سرطان دارد. این گیاه فلزات سنگین آب را جذب می‌کند. در سایت پائو گزارش شده است که این گیاه در پوسته خود از جذب فلزات سنگین، سم آرسنیک تولید می‌کند. در حالیکه متأسفانه این گیاه دارد به راحتی در سطح شهر فروخته می‌شود. سنبل آبی در فصل بهار به صورت انفجاری رشد می‌کند و در عرض یک هفته چند برابر می‌شود. حتی برداشت دستی آن با مشکلات عدیده‌ای همراه است؛ این گیاه با توجه به فضای آلوده تالاب و تعفن آب آن گاز متان تولید می‌کند و حلق دچار سوزش می‌شود. به همین خاطر است که فعلاً چیدن دستی سنبل آبی را متوقف کرده‌ایم و به دنبال راهکارهای مکانیزه هستیم. امیدواریم بتوانیم نمایندگان را راضی کنیم تا دستگاه مکانیزه برای برداشت سنبل آبی خریداری شود تا هم تالاب عینک پاک‌سازی شود هم تالاب انزلی.

همایش نجات تالاب عینک - خرداد ۹۵ - پیمان بازدیدی

اما مشکل اصلی این است که سنبل آبی در سطح شهر به راحتی فروخته می‌شود و هیچ‌گونه برخوردی با این دست‌فروشان صورت نمی‌گیرد. در توان اداره محیط زیست نیست تا با چنین معضلی مقابله کند. تا جایی که امکان دارد ما در صورت مشاهده به این فروشندگان تذکر می‌دهیم و آنها را نسبت به خطرات این گیاه آگاه می‌کنیم اما با وجود تلاش‌های ما جهت جلوگیری از این تهدید و گزارش آن به واحد سد معبر شهرداری رشت هنوز شاهد این اتفاقات در سطح شهر هستیم و اینقدر تعداد این‌ها زیاد است که دیگر از کنترل و توان ما خارج شده است. به نظر من دادستان باید مستقیماً به این مسئله ورود کند و به نیروی انتظامی و دستگاه‌های مرتبط جهت جلوگیری از خرید و فروش این گیاه دستور بدهد.

با توجه به اینکه این گونه گیاهی یک تهدید محسوب می‌شود، برخورد منفعلانه سازمان محیط زیست جای تعجب ندارد؟
مبارزه با گونه‌های مهاجم یکی از وظایف اصلی سازمان محیط زیست هر کشور است. متأسفانه در سال‌های اخیر سازمان محیط زیست ما اینقدر ضعیف بوده و با کمبود بودجه مواجه بوده که توان مبارزه با چنین مواردی را نداشته است. در صفحات مجازی صفحه‌ای وجود دارد که در خصوص تولید و فروش سنبل آبی در سطح کشور تبلیغ می‌کند. یکی از وظایف محیط زیست این است که نسبت به گونه‌های مهاجم حساس باشد. در حال حاضر گونه‌های مهاجمی که در گیلان وجود دارد یک نوع خوکچه که جثه سگ را دارد، آبزی و متعلق به آمریکای جنوبی است در تالاب‌های تالش مشاهده شده و مشخص نیست چطور وارد تالش شده است. راکونی داریم که تا غرب گیلان پیش رفته است و به روستاییان آسیب رسانده است و حتی یک نوع میمون در جنگل‌های تالش دیده شده است. از طرف دیگر بحث گیاهان مهاجم مثل آزولا و سنبل آبی مطرح است که همیشه گریبان گیر محیط زیست ما است و اکوسیستم ما را نابود می‌کند. در تمام دنیا سازمان محیط زیست و نهادهای مرتبط مثل جهاد کشاورزی و غیره هر کدام روی این موضوع بسیار حساس هستند به شکلی که خروج گیاهان و گونه‌های غیربومی از کشورشان بسیار دشوار است؛ صرفاً ارگان‌هایی برای آزمایش یا نهایتاً برای باغ‌وحش‌هایشان امکان چنین کاری را دارند. به هر حال تالاب‌های استان گیلان به‌واسطه این گیاه آلوده شده است و این نگرانی جای خود دارد. اما این گیاه را شبانه بار می‌زنند و به شهرهای دیگری مثل تهران، تبریز و اصفهان می‌فرستند و می‌فروشند و تمام نگرانی ما این است که این تهدید به شهرهای دیگر هم سرایت پیدا کند.

به نظر می‌رسد اخیراً حساسیت مردم نسبت به تالاب عینک بالا رفته و تا حدودی به بخشی از دغدغه مردم تبدیل شده است. در گذشته این دغدغه وجود نداشت، هرچند حالا هم بخش زیادی از جامعه نسبت به این تهدیدها آگاه نیستند.
یکی از وظایف سازمان مردم‌نهاد این است که در کنار محیط زیست قرار بگیرند و دولت مردان و جامعه را نسبت به چنین مسائلی حساس و آگاه کنند. در واقع همان کاری که ما انجام دادیم. ما با اقداماتی که در خصوص سنبل آبی تالاب عینک داشتیم حساسیت‌زایی کردیم و پیام خودمان را به عنوان یک گروه مردم‌نهاد به گوش مسئولین رساندیم. تالاب عینک مطالبه ما از مسئولین است و ما انتظار داریم که بقیه سازمان‌ها در کنار محیط زیست قرار بگیرند تا این مشکل حل شود. وقتی این تعامل بین دولت و ملت شکل بگیرد، وقتی این موضوع خواست عمومی باشد، خواه‌ناخواه این معضل حل خواهد شد. ولی وقتی دولت ببیند که مردم نسبت به تالاب عینک و محیط زیست بی‌اعتنا هستند و دغدغه‌ای از بابت رودخانه و تالاب شهر ندارند بدون شک ترتیب اثر نمی‌دهند.

اخیراً مدیرکل سازمان محیط زیست استان در گفتگو با خبرنگاران گفتند که مسئولیت تالاب عینک با این سازمان نیست و شهرداری متولی آن است. نظر شما در خصوص این اظهار نظر چیست؟
بله مدیرکل در رسانه‌ها اعلام کرد که تالاب عینک در محدوده‌ی شهر است و به ما ربطی ندارد ولی سؤال من از مدیر کل محترم این است که اگر در شهر گزارش شود که در یک خانه خرس یا چند قرقاول بومی نگهداری می‌شود آیا مأموران محیط زیست برای برخورد با فرد خاطی اقدام نمی‌کنند؟ آیا محیط زیست زمانی که شهرداری درختان خیابان را قطع کرد محیط زیست ورود نکرد و شهرداری را مورد هجمه قرار نداد؟ در حالیکه بر طبق ماده ۷ قانون شهرداری‌ها درختان متعلق به شهرداری می‌شود.

اما در مورد یک گونه مهاجم که منشأ آلودگی تالاب انزلی هم هست حاضر نیست ورود کند و این معضل را در کنار شهرداری و گروه‌های مردم نهاد حل کند. بنر ممنوعیت خرید سنبل در سر در محیط زیست نصب شده است که جای تقدیر دارد که بالاخره عکس‌العملی نشان دادند و نسبت به فروش سنبل آبی در سطح شهر واکنش نشان دادند. من قصد محاکمه هیچ سازمان یا نهادی را ندارم بلکه از همه سازمان‌های مربوطه دعوت می‌کنم تا در کنار هم با تشکیل کارگروه گونه‌های مهاجم در سطح استانداری با فاجعه‌های محیط زیستی مبارزه کنند.
اخیراً سازمان‌های مردم‌نهاد اقدام به برداشت دستی سنبل آبی در تالاب عینک کردند. نتیجه این کار چطور بود؟
تا زمانی که در یک کار عمل گرا نباشید به نتیجه نمی‌رسید. هدف ما از برداشت دستی که زمان بر و فرسایشی است این بود که توجه دولت و سازمان‌های مربوطه را جلب کنیم. همین حرکت‌ها موجب شد توجه رسانه‌ها جلب شود حتی شبکه یک مصاحبه‌ای در این خصوص با ما داشت یا نماینده گیلان در صحن علنی مجلس نطق خود را به این موضوع اختصاص داد.

با برداشت دستی نمی‌شود این تالاب را احیا کرد و نیاز به دستگاه برداشت مکانیزه است. اما اگر توان خرید دستگاه را نداریم می‌شود تمهیدات دیگری اندیشید؛ مثلاً با سازمان زندان‌ها یک پیمان‌نامه امضا شود و در حدود سی یا چهل نفر زندانی‌هایی که راه باز هستند با ده قایق در اختیار ما قرار داده شود. به این شکل حداقل می‌توان ظرف مدت سه ماه تالاب عینک و بعد آن تالاب انزلی را پاک‌سازی کرد.

آیا فقط با برداشت دستی می‌توان پاک‌سازی موفقیت‌آمیزی داشت یا در کنار آن باید اقدامات تکمیلی انجام شود؟
باید این موضوع را فازبندی کنیم. تمام هم و غم ما تالاب عینک نیست؛ با توجه به اینکه سنبل آبی در سطح شهر در حال فروش است و در حال حاضر تالاب انزلی را آلوده کرده است و اگر به تالاب‌ها و رودخانه‌های دیگر در سطح استان منتقل شود عملاً دیگر تالابی در سطح استان باقی نخواهد ماند و شرایط آب و هوایی تغییر می‌کند و تنوع زیستی نابود می‌شود.

در پاک‌سازی تالاب عینک یک بخش پاک‌سازی سنبل آبی است و بخش دیگر فاضلاب و اصلاح آب است که با کانالی که در نزدیک تالاب است می‌توان آب تالاب را تمیز کنیم و آب‌های آلوده به مرور زمان از تالاب خارج شود. طبیعت به مرور زمان آب‌های آلوده را تمیز می‌کند. نی‌هایی که در اطراف تالاب هستند جذب‌کننده آلودگی هستند و به مرور زمان آب را فوتر می‌کنند. بازگرداندن ماهیت تالاب و احیا آن، حدوداً ده سال زمان نیاز دارد. ما نمی‌خواهیم بقیه جاهای تالاب عینک را مثل پارک دانشجو به حوضچه تبدیل کنیم و هیچ تنوع زیستی نداشته باشیم؛ هدف بازگرداندن گونه‌های جانوری و پرندگان مهاجر برای استراحت و نفس‌گیری به تالاب عینک است. اگر پرندگان مهاجر احساس امنیت کنند در اینجا آشیانه سازی خواهند کرد. به این شکل می‌توان از ظرفیت‌های اکوتوریسمی این تالاب بهره برد و اینجا را به یک مرکز گردشگر پذیر شهری تبدیل کرد.

به عنوان یک فعال محیط زیستی درخواست شما از مسئولین چیست؟
ما باید از دادستان محترم خواهش کنیم که دستور ممنوعیت فروش سنبل آبی را صادر کند. خریدوفروش سنبل‌ها در سطح شهر بسیار ناراحت‌کننده است . نیروهای محیط زیست بعد از ظهرها نیستند تا با این افراد که در حال داد و ستد سنبل هستند، برخورد کنند و مأموران سد معبر هم چون ضابط قضایی نیستند نمی‌توانند برخورد قانونی داشته باشند. متأسفانه قانونی مبنی بر برخورد با خرید و فروش حیوانات مهاجم وجود دارد اما برای گونه‌های گیاهی مهاجم چنین قانونی وجود ندارد. خرید و فروش سنبل آبی باعث نابودی آب‌های گیلان و ایران خواهد شد و ما گیلانی‌ها باید پاسخگوی مردم کشور باشیم زیرا در زمانی که آلودگی فقط در اینجا وجود داشت هیچ اقدامی انجام ندادیم. نهادهای دولتی باید در تالاب عینک مانند گروه‌های مردم‌نهاد به صورت عملی کار کنند و اگر تالاب عینک پاک‌سازی نشود تالاب انزلی به هیچ‌وجه پاک‌سازی نخواهد شد.

نظرات

اولین دیدگاه این مطلب را ثبت کنید

آگاه‌سازی از
680

wpDiscuz