مشکلات تالاب عینک در گفت‌و‌گو با نسیم طواف‌زاده، مدیرعامل موسسه محیط زیستی «سبزکاران»:
باید با معضل سنبل آبی به عنوان یک موضوع ملی برخورد شود

نسیم طواف‌زاده

رشت رویایی، محمد غلامی‌پور- اگر در گذشته بسیاری عقیده داشتند که توسعه رشت از مسیر صنعت و کشاورزی می‌گذرد اما اکنون اکثریت قریب به یقین به این نتیجه رسیده‌اند که لازمه رشد و دستیابی به توسعه پایدار شهری، توسعه صنعت توریسم است. از اینرو برعکس گذشته بحث تالاب عینک حالا به یکی از دغدغه‌های اصلی مردم رشت تبدیل شده است. تالاب عینک یکی از بزرگ‌ترین تالاب‌های شهری کشور از ظرفیت بالای اکوتوریسم برخوردار است و می‌تواند عامل مهمی در پیشرفت صنعت گردشگری، اشتغال‌زایی، برقراری عدالت اجتماعی و در نتیجه قرار دادن رشت در مسیر توسعه پایدار باشد. اما این تالاب به دلیل تهدیدها و آلودگی‌های متعدد در مسیر نابودی قرار گرفته و نیازمند یک عظم جدی و توجه همگانی است تا از نابودی آن جلوگیری شود. یکی از عوامل اصلی تالاب عینک رشد سنبل آبی است که جان تالاب را بیمار کرده و با نابودی ویژگی‌های زیست‌محیطی و تنوع گونه‌های گیاهی و جانوری تالاب امکان سرمایه‌گذاری و اجرای طرح‌های گردشگری را غیرممکن کرده است. در این رابطه اخیراً همایشی تحت عنوان «برای احیای تالاب عینک کمک کنید» به همت سازمان‌های مردم‌نهاد و با همکاری سازمان عمران و بازآفرینی شهرداری و سازمان مدیریت پسماند شهرداری رشت برگزار شد اما وضعیت تالاب عینک و خطرات ناشی از این «سرطان سبز» به شکلی است که لزوم توجه ویژه مسئولین و اقدامات عملی نهادهای ذی‌ربط را بیش از پیش می‌طلبد.

بزرگ‌ترین معضل عینک نداشتن متولی مشخص است
در ماه‌های گذشته سازمان‌های مردم نهاد با مشارکت و تعامل با یکدیگر به طور جدی به بحث تالاب عینک و تهدید سنبل آبی ورود کردند و در چندین نوبت به برداشت دستی و پاکسازی قسمتی از تالاب اقدام کردند. هرچند برداشت دستی سنبل آبی یکی از روش‌های ممکن در فرایند پاکسازی تالاب و رهایی از این تهدید است اما به‌راستی با این روش نمی‌توان به تنهایی راه به جایی برد. متاسفانه پیش از این موضوع سنبل آبی به دلیل ناشناخته بودن و عدم آگاهی کافی از خطراتش آنطور که باید از سوی مسئولین ذی‌ربط جدی گرفته نشد اما با ورود فعالان محیط زیست به این بحث باعث شد توجه مسئولین نیز تا حدودی نسبت به این تهدید بزرگ جلب شود.

مدیر عامل موسسه محیط زیستی «سبزکاران» با بیان اینکه بزرگ‌ترین معضل تالاب عینک این است که متولی مشخصی ندارد، گفت: از یک سو وقتی فصل برداشت آب برای مصارف کشاورزی می‌شود شرکت آب منطقه‌ای پا پیش می‌گذارد، از سوی دیگر شهرداری به دلیل اینکه این تالاب در محدوده شهری قرار دارد مسئول سکونت گاه‌های اطراف، فاضلاب و اتفاقات حاشیه‌ای آن است و از طرف دیگر تصدی‌گری زمین‌های محدوده تالاب بر عهده مسکن و شهرسازی است و این اداره باید تعیین محدوده کند، آب و فاضلاب هم وظیفه ساماندهی فاضلاب‌های این محدوده را بر عهده دارد و محیط زیست نیز ناظر بر کل عملکرد این نهادها است و بر روی حفظ و تعیین بهره‌مندی صحیح از آن تمرکز دارد. بنابراین این وضعیت نامعلوم و مشخص نبودن متولی این تالاب بر وضعیت نابسامان تالاب دامن می‌زند و مشکل آن را حاد می‌کند.

نسیم طواف زاده در خصوص تاثیرات سنبل آبی بر محیط زیست، توضیح می‌دهد: سنبل آبی چند حالت خاص دارد که نیازمند توجه است. اولاً رشد بسیار سریع دارد و هر دو هفته رشد آن دو برابر می‌شود و در فصل تابستان که به بالاترین میزان رشد می‌رسد هر پنج تا ۷ روز دو برابر رشد می‌کند. این گونه گیاهی دارای حجم تولید بالا است؛ در نتیجه امکان رشد از گونه‌های دیگر را که کم رشدتر هستند و سیستم فتوسنتزی کوتاه‌تری دارند و از ایمنی فتوسنتزی کمتری برخوردارند تحت تأثیر قرار می‌دهد. از طرف دیگر خاصیت آللوپاتیکی دارد؛ یعنی یک ماده خاص از خود ترشح می‌کند که باعث می‌شود گونه‌های دیگر رشد نکنند. یکی از مسائل مهم این گیاه این است که هر آنچه برای دیگر گیاهان مضر است برای سنبل آبی مفید است و حتی آرسنیک را در خود جمع و ذخیره می‌کند.

این دوستدار محیط زیست با بیان اینکه دو روایت قریب به یقین در بحث چگونگی ظهور سنبل آبی در تالاب عینک وجود دارد، می‌گوید: یک روایت معتقد است که یک کمپانی خارجی این گونه را به عنوان یک گیاه زینتی وارد ایران کرده است که سر از تالاب عینک درآورد. و روایت دیگر معتقد است که یک شرکت این گیاه را به عنوان تصفیه فاضلاب‌های صنعتی و بیمارستانی وارد کشور کرده است اما این گیاه از محیط آزمایشگاهی بیرون آمده است.

سنبل آبی - تالاب عینک

دانشجویان ما می‌توانند دستگاه مکانیکی برداشت سنبل را با هزینه کمتر بسازند
او در خصوص راهکارهای موجود برای پاک‌سازی تالاب از سنبل آبی اظهار کرد: پیشنهاد سازمان‌های مردم‌نهاد تا اواخر اردیبهشت و اوایل خرداد برداشت مکانیکی بود چون هنوز شروع به گل‌دهی و رشد سریع‌السیر خود نکرده بود. الان در نقاط کم عمق باید ترفندهای دیگری به کار برده شود اما در نقاط پر عمق بالای یک و نیم تا دو متر باید از روش مکانیکی استفاده شود. ولی یکی از موارد مهم این است که همان موقعی که برداشت می‌شود باید فکری به حال دفن آن کرد. حتماً این گیاه باید دفن شود. اینکه گیاه برداشت شده را بگذاریم کنار تالاب تا خشک شود تا بعداً جابه‌جایی صورت بگیرد عملاً این اتفاق نمی‌افتد؛ چون می‌توانند از یکدیگر تغذیه کنند و ریشه‌هایشان لابه‌لای برگ‌های یکدیگر می‌ماند و می‌تواند آب را در خود نگهداری کند و به حیاتش ادامه دهد و دوباره رویش اتفاق بیافتد. بنابراین ما نیاز به یک راه حل تکمیلی داریم.

این فعال محیط زیست با اشاره به یک روش ترکیبی برای مبارزه با سنبل آبی، بیان کرد: یک نوع خاص از ماده قارچی وجود دارد که باعث خشک شدن این گیاه می‌شود و خوشبختانه روی گیاهان بومی اثری ندارد. نتایج آزمایشگاهی آن هم وجود دارد که یک سال پیش به تائید اتحادیه اروپا رسیده است و از تائیدیه های مکمل دیگر هم برخوردار است.

طواف زاده در ادامه افزود: این روش ممکن است در جاهای پرعمق امکان‌پذیر نباشد و معمولاً در جاهایی که عمق آب زیاد است از این ماده استفاده نمی‌شود و باز نیاز است که از روش برداشت مکانیکی استفاده شود. مضاف بر این باید در نظر داشت که با وجود جمع آوری سنبل ممکن است یک سری ذرات ریز در آب باقی بماند که قدرت جوانه‌زنی دارد و ما باید یک برنامه جامع اقدام پالایش حداقل ده ساله برای آن داشته باشیم.

او در واکنش به هزینه بالای دستگاه مکانیکی برداشت سنبل آبی و عدم وجود اعتبارات لازم برای تهیه آن، توضیح می‌دهد: با کمتر از این رقم می‌شود این کار را انجام داد. طی صحبت‌هایی که با دانشجویان دانشگاه گیلان انجام شد می‌شود مشابه داخلی آن را ساخت. ما در واقع نمونه دستگاه‌های موجود و مشخصات مکانیکی این دستگاه را به این دانشجویان ارائه دادیم. و دانشجویان ما معتقد هستند که از این توان و ظرفیت برخوردارند تا پره‌های جمع‌آوری را تولید کنند. این پره‌ها را می‌شود بر روی یک لایروب که در حال حاضر در منطقه موجود است نصب کرد. بنابراین با هزینه‌های بسیار پایین‌تر از رقم‌های گفته شده می‌توان این کار را انجام داد. بستگی دارد چطور به مسئله نگاه کنیم؛ می‌خواهیم مشکل را حل کنیم یا اینکه پول خرج کنیم.

چرا باید از خرید و فروش سنبل آبی ممانعت شود؟
او به برداشت دستی سنبل آبی از تالاب عینک توسط موسسه سبزکاران و سرزمین ایده آل ما اشاره کرد و گفت: هدف ما از برداشت دستی سنبل فقط پاک‌سازی تالاب عینک نبود بلکه تمرکز ما بیشتر بر روی آگاه‌سازی مردم و حساسیت‌زایی بین مسئولین و نهادهای ذی‌ربط معطوف بود. در واقع برداشت دستی سنبل آبی یک حرکت تحریک آمیز بود تا مردم و مسئولین به نوبه خود مسئولیت اجتماعی و زیست محیطی خود را برعهده بگیرند. ولی وقتی ما از روش برداشت مکانیکی صحبت می‌کنیم فقط برداشت ماشینی مد نظر نیست بلکه برداشت دستی هم باید در کنار آن انجام شود. ولی بهترین زمان برداشت دستی مربوط به پیش از زمان گل‌دهی است. چون در زمان گل‌دهی گیاه ترد می‌شود و احتمال اینکه در زمان برداشت دستی تکه‌هایی از این گیاه در آب بریزد و دوباره رشد کند زیاد است.

این فعال محیط زیستی در خصوص سرطان‌زا بودن این گیاه تصریح کرد: به طور مشخص تا به امروز ثابت نشده که این گیاه سرطان‌زا است بلکه مشخص شده است که رابطه مستقیمی بین حضور گیاه در منطقه و گسترش سرطان وجود دارد. در واقع دلیلی که فعالان محیط زیست معتقدند باید از نقل و انتقال و خرید و فروش آن جلوگیری شود این است که وقتی خریداران این گیاه را به خانه می‌برند توی یک آب تمیز قرار می‌دهند. رشد این گیاه در آب تمیز کاهش پیدا می‌کند. تا این گیاه به محیط عادت کند ممکن است پژمرده و پلاسیده شود و چون گل نمی‌دهد ممکن است خریدار دل‌زده شود و آن را دور بریزد. به هر روی ممکن است آن را کنار یک آبگیر پرت کند یا در یک مسیر زباله بیاندازد که به یک رودخانه ختم می‌شود. دل‌نگرانی ما این است که از این طریق به رودخانه‌ها، پشت سدها و یا به قسمت‌های جنوبی کشور منتقل شود. اگر وارد خوزستان یا بوشهر شود ما در برداشت و مبارزه با آن دچار مشکل می‌شویم چون فرصت رشدش در این استان‌ها بسیار زیاد است.

منشاء آلودگی تالاب انزلی، عینک است
او در ادامه با بیان اینکه گفته می‌شود ۳۷۰ هکتار از تالاب انزلی آلوده شده است، تاکید کرد: وجود سنبل آبی در تالاب انزلی گزارش شده است و دل‌نگرانی برای تالاب انزلی بسیار زیاد است؛ زیرا فرصتی مثل عینک برای ما وجود ندارد که بتوانیم آن را مهار کنیم. اما این معضل تنها به تالاب انزلی محدود نمی‌شود بلکه اخیراً در تالاب کیاکلایه لنگرود هم مشاهده شده است. طبق آماری که به‌دست ما رسیده سنبل آبی در شهرهای تهران، کرج، همدان، زنجان، قزوین خرید و فروش می‌شود که این مسئله بسیار جای نگرانی دارد.

او در خصوص نقش محیط زیست ادامه می‌دهد: سازمان محیط زیست مدت‌ها سعی داشت بگوید که منشأ آلودگی تالاب انزلی عینک نبوده است. از آنجایی که در سال ۹۰ آقای دکتر یعقوبی در یک مقاله علمی در مجله رستنی‌های ایران رصد این گیاه را اعلام کرده بود و خطرات ناشی از آن را گوشزد کرده بود و طی نمونه‌گیری‌های انجام شده مشخص شد این گیاه در هیچ تالاب دیگری در ایران وجود ندارد. ایشان در مقاله خود تاکید داشتند که این گونه گیاهی فقط در عینک وجود دارد و باید هرچه سریع‌تر مهار شود. در نظر داشته باشید که ادعای سازمان محیط زیست مبنی بر اینکه مسئولیت تالاب عینک برعهده شهرداری است و به محیط زیست مربوط نمی‌شود تا حدود زیادی بیراه است؛ به خصوص بودجه‌ای که برای سازمان محیط زیست در نظر گرفته شده است با عنوان «مبارزه با سنبل آبی» است. قانون‌گذار اشاره نکرده که باید در تالاب انزلی هزینه شود یا در تالاب عینک.

درختکاری و برچیدن سنبل‌های آبی از روی تالاب عینک به همت جمعی از فعالان زیست‌محیطی و چند عضو شورای شهر

جای خالی سازمان حفظ نباتات در احیای تالاب عینک
نسیم طواف‌زاده با تاکید بر اینکه در بحث تالاب عینک معمولاً نقش سازمان حفظ نباتات فراموش می‌شود و از مسئولیت این سازمان یاد نمی‌شود، افزود: سازمان حفظ نباتات مسئولیت این را دارد که رصد کند چه گیاهی، چه آفتی و چه حیوانی وارد کشور شده است و دارد به محیط زیست کشور آسیب وارد می‌کند؛ مثل پروانه برگ‌خوار، مثل مگس زیتون و … که سازمان حفظ نباتات برای شناسایی و مقابله با این گونه‌ها مسئولیت و برنامه عمل داشته است. شاید این سازمان به تنهایی این برنامه را اجرایی نکند و با تعامل و کمک نهادهای دیگر وارد عمل شود اما مسئولیت اصلی مبارزه و مقابله با این گیاهان بر عهده سازمان حفظ نباتات است. در حالیکه تا به امروز متاسفانه فقط یک بار و در یک روز مسئولین این سازمان در جلسات حضور پیدا کردند.

این کارشناس محیط زیست با اشاره به بحث احیای تالاب عینک و برنامه تدوین شده برای آن، اشاره می‌کند: این برنامه عمل شامل چند بخش است که موارد متعددی را در دل خود جا داده است. اما اگر بشود معضل سنبل آبی را مدیریت کرد و گونه‌های حذف شده از تالاب مثل نی‌ها را شروع به بازگرداندن کرد، می‌توان تا حد زیادی امیدوار به احیای تالاب بود. ولی با این حال نیاز است تعیین حد حریم بستر تالاب اتفاق بیافتد، بحث مالکیت و متصرفات آن مشخص شد و تعارضاتی که در رابطه با این تالاب وجود دارد یعنی شش خانواری که در حاشیه تالاب زندگی می‌کنند و سیستم فاضلاب آنها به فاضلاب شهری وصل نیست و به‌واسطه یک لوله چهل سانتی به تالاب عینک می‌ریزد مدیریت شود، بحث حقآبه تالاب و میزان برداشت آب منطقه‌ای از تالاب برای مصارف کشاورزی باید مشخص شود. اگر یک مدیریت منسجم و توانمند با یک برنامه مشخص داشته باشیم عملاً می‌شود در عرض دو سال آینده عینک را احیا کرد.

باید با معضل سنبل آبی به عنوان یک موضوع ملی برخورد شود
او با بیان اینکه باید به موضوع سنبل آبی به عنوان یک موضوع ملی نگاه کنیم، تصریح کرد: اگر این بحران از استان ما رد شود و پایش به استان‌های دیگر کشیده شود می‌تواند بحران‌زا باشد؛ به خصوص اگر به استان خوزستان برسد می‌تواند منابع آبی کارون را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد. بنابراین نیاز است با این مسئله به عنوان یک معضل ملی برخورد شود و برای آن یک بودجه ملی و برنامه اقدام ملی و برنامه عمل بودجه‌بندی کامل ملی در نظر گرفته شود. و بحث دوم این است که نیاز نیست ما چرخ را از اول بسازیم؛ در مورد این گیاه حدوداً هفتاد سال تجربه جهانی و دستورالعمل‌های مشخص وجود دارد و دکتر یعقوبی پنج سال در ایران بر روی این مبحث کار کرده است. در نتیجه نیاز نیست ما چرخ را اختراع کنیم بلکه می‌توانیم از تمام این تجربیات که در جهان وجود دارد استفاده کنیم.

نظرات

اولین دیدگاه این مطلب را ثبت کنید

آگاه‌سازی از
680

wpDiscuz