بالزاک؛ نویسنده‌ای در جست‌و‌جوی ثروت، شهرت و عشق

پرویز شهدی: درباره اُنوره دو بالزاک، نویسنده‌ای که می‌خواست آنچه را ناپلئون با شمشیرش انجام داده بود با قلمش انجام دهد.

انوره دو بالزاک

ادبیات فرانسه در قرن نوزدهم دچار تحول بزرگی شد. مکتب جدیدی به نام رمانتیسم در آن پا گرفت و به زودی در سایر کشورهای اروپایی هم رواج یافت. آنچه این مکتب را از مکتب پیشین، یعنی کلاسیسیسم، متمایز می‌کرد روی برگرداندن از روشی قدیمی بود؛ روشی که تا قرن هجدهم ادامه داشت و از داستان‌ها و اسطوره‌های یونان و رم قدیم نشات می گرفت و کارش پرداختن به زندگی و ویژگی‌های بخش عظیم از جمعیت کشور- توده‌ها- بود.

در نیمه اول قرن نوزدهم دو نام بلندآوازه بر تارک ادبیات فرانسه می‌درخشند: بالزاک و ویکتور هوگو که هر دو کم و بیش در یک تاریخ- اولی در سال ۱۷۹۹ و دومی در ۱۸۰۲- زاده شدند و خیلی زود به این فکر افتادند تحولی در داستان نویسی ایجاد کنند. آثار ویکتور هوگو در سه رشته شعر، نمایشنامه و رمان جلوه‌گر شده‌اند. این آثار بنا به ویژگی‌های مکتب رمانتیسم که او پرچمدارش بود، جنبه‌های شاعرانه و تخیلی و بیشتر وقت‌ها اغراق آمیز دارند.

بالزاک هم داستان‌هایش را با همین مکتب آغاز کرد، اما خیلی زود از آن‌ها فاصله گرفت و بنیان گذار مکتبی نو شد که بعدها رئالیسم یا واقع گرایی نام گرفت. رمان‌هایش را در زمینه‌های گوناگون طبقات مختلف مردم فرانسه نوشت، از جمله: صحنه‌های زندگی اشرافی، زندگی شهرستانی، جامعه پاریسی، جامعه سیاسی، جامعه روستایی و جامعه نظامی که برای هر یک چند داستان نوشت و نامی کلی هم برای آن‌ها انتخاب کرد: «کمدی انسانی».

در مجموع این آثار که می‌توان آن را به نحوی دایر المعارف زندگی طبقه‌های گوناگون ملت فرانسه دانست، بالزاک با نبوغ خیره کننده‌اش کاخی عظیم بنا کرد که هنوز پس از گذشت دو قرن صلابت و ماندگاری‌اش را حفظ کرده است.

خودش نه اشراف زاده بود (به رغم این که حرف اضافه «دو» را که نشان لقب‌های اشرافی بود، جلو اسمش گذاشت و شد انوره دو بالزاک)، نه اهل سیاست، نه تجارت، اما به خاطر روحیه جاه طلبانه‌ای که داشت دست به هر کاری زد تا به سه هدف مهم ثروت، شهرت و عشق دست یابد، اما متاسفانه جز در مورد شهرت، در آن دو زمینه دیگر با شکست رو به رو شد. به ثروت که نرسید هیچ، بلکه به علت بلندپروازی‌ها و پا از گلیم خود بیرون گذاشتن‌ها، همیشه به همه کس بدهکار بود.

با این همه می‌کوشید زندگی اشراف مابانه‌ای داشته باشد که هزینه بسیاری برایش ایجاد می‌کرد، بی‌آن‌که درآمد کافی برای این کار داشته باشد. در عشق هم، چند سال از عمرش را دنبال عشقی خیالی به کنتسی لهستانی گذراند که ارتباطشان فقط با نامه نگاری بود و موقعی به وصال این معشوقه رسد و با او ازدواج کرد که عمرش به پایان رسیده بود و چند ماه بعد از ۵۱ سالگی درگذشت.

بالزاک را مانند همه نابغه‌های روزگار، باید موجودی عجیب و استثنایی دانست. ماشین قدرتمندی که با قوه تخیلی بی نظیر در هز زمینه‌ای فعالیت می‌کرد. اطلاعات پردامنه‌ای که از زندگی اجتماعی، تاریخ، سیاست، دنیای سرمایه داری، جامعه اشرافی، توده‌های مردم از روستاییان کشاورزان گرفته تا تبهکاران داشت، آن هم در مدتی چنین کوتاه، آدم را به شگفتی وا‌می‌دارد. هر قدر تخیل در آثار ویکتور هوگو وجود دارد در آثار بالزاک واقع گرایی و تجزیه و تحلیل حقیقی طبقه‌های گوناگون جامعه به چشم می‌خورد که اگرچه مستند نیستند، چنان ژرف و به حقیقت نزدیکند که خواننده دچار تردید می‌شود و به این فکر می‌افتد نکند خود بالزاک چنین زندگی‌هایی را گذرانده است.

آثار این نویسنده خیلی زود، از دهه سی به هموطنان فارسی زبان معرفی شدند. اولین اثر او در سال ۱۳۲۶ به نام «دختر زرین چشم» ترجمه و منشتر شد. بی‌مناسبت نیست همین جا از رادمرد بزرگ و فرهیخته‌ای به نام «حسن معرفت» یاد کنم که دست به کاری بس سترگ زد و آن ترجمه و انتشار «صدشاهکار از صد نویسنده بزرگ دنیا» بود. هرچند تعداد این ترجمه‌ها از پنجاه و اندی تجاوز نکرد، اما کاری کرد کارستان و بسیاری از روح‌های مشتاق و تشنه ادبیات، از جمله خود من را سیراب کرد. آشنایی با نویسندگان بزرگ دنیا و شاهکارهاشان گام بلندی بود در پیشرفت و تحول فکری جوانان آن هم در دوره‌ای که رسانه‌های همگانی وجود نداشتند و برق و رادیو هم در اختیار خانواده‌های توانمندی بودند که دستشان به دهانشان می‌رسید.

کار حسن معرفت در این زمینه به سرانجام نرسید، اما باعث شد کار ترجمه نویسندگان بزرگ از دهه چهل آغاز شود. دومین اثر از بالزاک به نام «باباگوریو» در سال ۱۳۳۴ ترجمه و منتشر شد و پس از آن بیش از سی اثر از این نویسنده بزرگ به دست خوانندگان مشتاق نوشته‌های او رسید. از ویژگی‌های نویسندگی بالزاک یکی هم این بود که شخصیت‌ها از کتابی به کتاب دیگر وارد می‌شدند و نقش‌هایی گاه بزرگ و گاه کوچک و زودگذر اجرا می‌کردند. در نتیجه آن پیوستگی و انسجامی که مورد نظر بالزاک بود، یعنی شرح زندگانی و ماجراهای ملت فرانسه در دوره‌های گوناگون، به ویژه پس از انقلاب به وجود آمد.

به طور مثال همین «باباگوریو» یکی از داستان‌های سه گانه‌ای است که دو کتاب دیگر آن به نام‌های «ارزوهای بربادرفته» به وسیله زنده یاد سعید نفیسی و «فراز و نشیب زندگی بدکاران» توسط خود من، ترجمه و منتشر شدند. این سه گانه سلسله رویدادهایی است که با شرکت بیشتر شخصیت ها از «باباگوریو» آغاز و به «فراز و نشیب…» پایان می یابد.

آثار بالزاک از همان دوران نوجوانی و جوانی جزو رمان‌های محبوب من به شمار می‌رفتند، آنچه بالزاک به خواننده آثارش می‌آموزد، چنان ارزنده چنان گسترده است که گویی همه مطالب دایره المعارف بزرگی را خوانده و با مطالب گوناگون آن آشنا شده است. بالزاک در «کمدی انسانی» بیش از دو هزار شخصیت خلق کرده است. این شخصیت‌ها همان گونه که اشاره کرده از داستانی به داستان دیگر نقش آفرینی می‌کنند و همگی به نحوی ویژگی‌های روحی و اخلاقی و جاه طلبی ها و بلندپروازی‌های خالقشان را دارند.

جمله معروفی از او نقل شده: «آنچه را ناپلئون، این مرد بزرگ با شمشیرش انجام داد، من با قلمم انجام خواهم داد.» به راستی هم همین کار را کرد و آثار این نویسنده بی‌نظیر برای همیشه در تاریخ ادبیات جهان باقی خواهدماند و در هر زمان خواننده‌های خاص خودش را خواهدداشت.

بد نیست در پایان به کاری اشاره کنم که درباره بالزاک برای خواننده‌های فارسی زبان علاقه مند به او انجام دادم؛ دوستی از فرانسه کتابی برایم فرستاد که شامل سه زندگینامه از بالزاک، ویکتورهوگو و الکساندر دوما، نوشته آندره موروا می‌شد. من مشتاقانه به ترجمه زندگینامه بالزاک و ویکتور هوگو پرداختم، اما به خاطر حجم زیادشان (هر یک حدود هفتصد صفحه) یا به علت رو به انحطاط رفتن بازار کتاب، آن‌ها را به هر ناشری پیشنهاد کردم، پوزش خواست و شد مصداق این مصرع: «دل را به کف هرکه نهم باز پس آرد».

در این دو اثر آندره موروا موشکافانه و باقلمی استادانه زندگی پرفراز و نشیب و شگفت انگیز این دو بزرگ مرد را که خود داستان‌هایی جذاب و خواندنی است، به تصویر کشیده است. در پایان محض اطلاع علاقه مندان اضافه می‌کنم که اخیرا ناشر جوان و فرهیخته‌ای چاپ آن‌ها را به عهده گرفته است، اما این کار سترگ زمان لازم دارد، به قول مولانا، «مهلتی بایست تا خون شیر شد.»

هفته‌نامه کرگدن

نظرات

اولین دیدگاه این مطلب را ثبت کنید

آگاه‌سازی از
680

wpDiscuz