گفت‌وگوی رشت رویایی با قطب‌الدین صادقی درباره اکبر رادی و آثارش
آثار رادی نیاز به تحلیل و بررسی بیشتر دارد

رشت رویایی، محمد غلامی‌پور- اکبر رادی را باید یکی از مهم‌ترین نمایشنامه‌نویسان معاصر ایران دانست. نمایشنامه‌نویسی که به روش رئالیست اجتماعی، آئین‌های در برابر جامعه می‌گیرد و انسان معاصر را که در یک دوره تاریخی خاص که درگیر سنت و مدرنیته است به نقد می‌کشد. اکبر رادی متولد ۱۰ مهر ۱۳۱۸ در رشت است. چهار سالِ اول ابتدایی را در دبستان عنصری رشت گذراند. در سال ۱۳۲۹، به‌علت ورشکستگی پدر، که یک کارخانهٔ کوچک قندریزی داشت، به‌همراه خانواده به تهران مهاجرت کرد. او در سال ۳۸ وارد دانشگاه تهران شد و به تحصیل در رشتهٔ علوم اجتماعی پرداخت. بعداز اخذ مدرک کارشناسی، تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد را در همان دانشگاه آغاز کرد، اما پس از مدتی آن را نیمه‌کاره گذاشت و پس از طی دورهٔ تربیت معلم در سال ۱۳۴۱، به کارِ معلمی روی آورد. رادی در دهه ۳۰ به عرصهٔ تئاتر و نمایشنامه نویسی علاقه‌مند شد. در سال ۱۳۳۸ نخستین نمایشنامهٔ خود را باعنوان «روزنه آبی» نگاشت و تا آخرین روزهای عمرش بی‌وقفه نوشت و بخشی از مهم‌ترین آثار نمایشنامه‌نویسی معاصر ایران را به یادگار گذاشت. درباره آثار رادی بسیار گفته و نوشته شده است. یکی از چهره‌هایی که درباره آثار رادی تحلیل‌های بسیاری نوشته، قطب‌الدین صادقی، است. قطب‌الدین صادقی نویسنده، کارگردان تئاتر و بازیگر سینما و یکی از اساتید مطرح تئاتر کشور است. به مناسبت سالروز تولد رادی سراغ قطب‌الدین صادقی رفتیم تا درباره آثار رادی به گفتگو بنشینیم که در زیر می‌خوانید.

قطب‌الدین صادقی

قطب‌الدین صادقی

شما با مرحوم رادی ارتباط داشتید. در مورد شخصیت و ویژگی‌های او بگویید؟
رادی یک طبع به خصوص، پاکیزگی روح و نجابتی داشتند که او را از دیگران متمایز می‌کرد. ویژگی‌هایی که پیش از او در هیچ‌کس ندیده بودم. او خیلی مبادی آداب، آرام و فهیم بود. رادی دارای همه فضایل اخلاقی بود که باعث می‌شد به دل هر کسی بنشیند.

به نظر شما چرا اکبر رادی را باید یکی از مهمترین نمایشنامه‌نویسان معاصر بدانیم؟
برای اینکه هم از باب محتوا توانست یک دوره از تاریخ اجتماعی ما را شهادت بدهد. هم تحلیل‌های شخصی خودش را به شکل دراماتیک بنویسد و هم از باب تکنیک توانست یکی از بهترین ساختارهای مدرن نمایشنامه‌نویسی ما را نمایندگی کند. هم از لحاظ شکل هم از لحاظ محتوا باید او را یکی از درام‌نویسان موفق بشمار آورد.

شما به یک دوره تاریخی اشاره کردید. رادی در کل تاریخ‌نگاری نمی‌کند اما لابه‌لای شخصیت‌های آثار او می‌توان به نوعی رنگ گمشده‌ای از هویت ایرانی را باز جست. آثار رادی را به نوعی می‌توان آیینه اجتماعی دانست که مخاطب خود را لابه لای آن می‌بیند. چرا چنین رویکردی در تئاتر و نمایشنامه‌نویسی ما ادامه پیدا نکرد؟ آیا باید گفت دوره این نوع نگاه در تئاتر به سر آمده است؟
کار رادی یک نوع تئاتر رئالیستی مبتنی بر زبان پدر و مادردار و دارای شخصیت‌های دارای شناسنامه است و مربوط به دوره‌ای می‌شود که تعهد اجتماعی بسیار معنا داشت. نویسنده در لابه‌لای آدم‌ها و حوادث موضع‌گیری اخلاقی و فکری می‌کند و تحلیل سیاسی و اجتماعی خود را در لابه‌لای قصه و دیالوگ‌ها با تماشاگر در میان می‌گذارد. به خصوص بیشتر شخصیت‌ها، آدم‌های شکست‌خورده بعد از کودتای ۳۲ مرداد هستند و اگر حراف هستند به این دلیل است که دارند دلایل شکست خود را از طریق کلام عنوان می‌کنند.

رادی در آثار خود به دفعات تاکید روی گیلان و ویژگی‌های محیطی و فرهنگی آن دارد. همین مسئله گاهی او را با نقدهای جزمی‌گرایانه با عنوان تئاتر منطقه‌ای روبرو می‌کند. نظر شما در این مورد چیست؟
این حرف کاملاً اشتباه است. بالاخره هرآدم یک محیط و یک جغرافیا را خیلی خوب می‌شناسد؛ همانطور که شکسپیر همانطور که مولیر می‌شناسد. بالاخره هر کس از یک خاستگاه می‌آید. نکته‌ای که در مورد رادی جالب است، این است که مجموعه مسائلی که در جغرافیای آثار خود مطرح می‌کند آنقدر جهان‌شمول است که می‌تواند هر منطقه‌ای از ایران را در بر بگیرد. این مسائل برای بقیه بیگانه نیست. مهم طرح مسئله و نوع پرداخت آن است که رادی به خوبی انجام می‌دهد.

اکبر رادی

اکبر رادی

رادی آن‌چنان که باید به حق خود نرسید و شناخته نشد. فکر نمی‌کنید همین پرداختن به ویژگی‌های جغرافیایی و فرهنگی گیلان بود که باعث شد کمتر مورد توجه مرکز قرار بگیرد؟
نه. هیچ ربطی ندارد. جایگاه رادی بسیار ویژه و شناخته شده است. طی این ۲۰ سال اخیر به دلیل اینکه جو اجتماعی، جامعه مصرفی و مخاطبان تئاتر عوض شدند، تا حدودی این نوع تئاتر در محاق رفت و بیشتر پرفورمنس، حرکت، جیغ و داد و نور و غیره مورد توجه قرار گرفت. تقلیدهای شتاب‌زده از تئاترهای خارجی است که ربطی به اصالت تئاتر ندارد.

در مورد سبک نوشتاری و نقش زبان در آثار رادی و کارکرد تمثیل‌ها و مثل‌ها توضیح دهید؟
زبان پدر و مادردار، فصیح، شسته‌ورفته و خوش‌تراش دارد که پر از تمثیل و پر از طنز است. یکی از ویژگی‌های عمده و خلاقانه آثار رادی به نظر من همین زبان است که در عین حال که یک زبان محاوره است بسیار زبان شناسنامه‌دار کارشده‌ی ایرانی است؛ یعنی بسیاری از نمادها، بسیاری از کارکردهای روانشناسی و ویژگی‌های جامعه‌شناسی و کنش و واکنش‌های دراماتیک از درون همین زبان خودش را نشان می‌دهد. فقط یک وسیله برای بیان شخصیت‌ها نیست، فقط یک حرافی نیست بلکه منبع بسیاری از معانی و نمادها است و از این نظر باید بیشتر شکافته شود و زیبایی‌های آن تحلیل شود. من خودم در چندین مقاله و سخنرانی به این ویژگی‌ها پرداختم اما به نظرم باید بیشتر روی آثار رادی و زبان آن کار شود.

در مورد ویژگی‌های صحنه‌ای آثار رادی توضیح دهید؟
ویژگی مهم صحنه‌ای آثار رادی این است که قائم به واقعیت است، قائم به روابط بین انسان‌ها است که در چارچوب فانتزی، گروتسک و طنز و غیره نمی‌گنجد بلکه یک رئالیست حساب‌شده‌ی برآمده از واقعیت اجتماعی است. هرکس که این آثار را کار می‌کند باید به شدت این نکته را در نظر بگیرد که ماخذ واقعیت جامعه ایرانی است. ماخذ جامعه و انسان ایرانی است و باید این‌ها را به خوبی بشناسد.

جایگاه رادی را در تئاتر امروز ایران چطور ارزیابی می‌کنید؟
به نظر من جایگاه ویژه‌ای است. همین که کارهایش روی صحنه می‌رود و در شهرستان‌ها و تهران مورد توجه قرار دارد و هنوز هم شاهد اجرای آثارش هستیم یعنی توانسته جایش را باز کند.

اما به نظر می‌رسد تا حدودی آثار رادی مهجور مانده و به جز معدود کارگردان‌های مطرح مثل مزربان، چهره‌های مطرح کمتر سراغ اجرای آثارش رفتند.
حتماً تعریف دیگری از تئاتر دارند؛ تعریف تصویری‌تر، مبتنی بر حرکت بیشتر درحالیکه در آثار رئالیستی، قهرمان‌ها پیش از آنکه حرکتی عمل کنند بیشتر متوصل به کلام می‌شوند، بیشتر دوست دارند حرف بزنند و تغییر کنند. یعنی اخلاق‌گرا هستند. برای انگیزه‌هایشان برای انتخاب‌هایشان دائماً توضیح می‌دهند. این هم یک نوع تئاتر است که بیشتر جنبه ادبی دارد. شکسپیر هم همینطوری است، ایبسن هم همین‌طور است. امروزه اما بیشتر با تصویر و حرکت کار می‌کنند، به نوعی نحوه بیان کمی تغییر کرده است؛ یعنی فشرده‌تر می‌نویسند. بیشترین کلمات را تبدیل به بیشترین حرکات می‌کنند تا می‌توانند می‌چلانند و با ایجاز بیشتری می‌نویسند تا بتوانند جای حرکت بیشتری باقی بگذارند. جهان تصویری‌تر و حرکتی‌تر شده است. مردم دیگر حوصله تجزیه و تحلیل و دقت در ظرافت‌های زبان و ادبیات را ندارند. شاید این نسل که تربیت شده ماهواره‌ها، اینترنت و تلویزیون هستند بیشتر کشف را از طریق چشم انجام می‌دهد نه از طریق تصویر کلمات و تصویرسازی کلمات در ذهن خود. برای نسل ما و پیش از ما کتاب بسیار مهم بود و هرنوع تصویر و هر نوع تحلیل و هر نوع تصویرسازی از متن توسط خود ما انجام می‌گرفت در حالیکه الان تصاویر و کلیپ‌ها همه چیز را به مخاطب نشان می‌دهد؛ همه چیز را نشان می‌دهد در حالیکه هیچ‌چیز را نشان نمی‌دهد. ولی ما متن را که می‌خواندیم ۵-۶ بار مرور می‌کردیم و به عمق متن می‌رفتیم. کار ما بر اساس ادراک بود. در حالیکه در دنیای جدید کار بر اساس ادراک نیست. به نظر من فرهنگ جدید که فرهنگ تصویری است عمق کمتری دارد.

نظرات

1 دیدگاه برای "گفت‌وگوی رشت رویایی با قطب‌الدین صادقی درباره اکبر رادی و آثارش
آثار رادی نیاز به تحلیل و بررسی بیشتر دارد"

آگاه‌سازی از
680

مرتب کردن بر اساس:   جدیدترین | قدیمی‌ترین | بیشترین رأی
بابک زینالی
1 ماه 22 روز پیش

سلام و خداقوت؛ ممنون بابت مصاحبه با دکتر صادقی

wpDiscuz