رشت رویایی ـ فاطیما فردوس: صنایع‌دسـتی در سه دهه گذشته، عامل ایجاد اشتغال و درآمد بسیاری از مردم در مناطق روستایی و عشایری و همچنین برای برخی از شهرنشینان بوده است. درحال‌حاضر، نیز با وجود گسترش کالاها و محصولات صنعتی در همه کشورها، صنایع‌دستی نه‌تنها ارزش خود را از دست نداده است، بلکه هر روز بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

[su_frame align=”center”]وقتی صنایع‌دستی به حاشیه رانده می‌شوند[/su_frame]

در کشــور ما هم صنایع‌دستی با اتکا به پشتوانه و اصالت فرهنگ ایران، به‌صورت قابل‌توجهی گسترش یافته است؛ به گونه‌ای که در زمینه سیاست‌گذاری و هدایت صنایع‌دستی، از ایران به‌عنوان یکی از کشورهای موفق در جامعه بین‌المللی یاد می‌شود. پیشرفت و موفقیت در صنایع‌دستی تا حدی است که طبق برآوردهای موجود، ۳۳۰ هزار نفر در این حوزه، مشغول فعالیت هستند و حدود ۷۰ هزار زمینه شغلی در این حوزه ایجاد شده است؛ البته با وجود این پیشرفت‌ها، همچنان ضعف‌هایی جدی در‌این‌زمینه وجود دارد که با حمایت دولت و ایجاد بازارهای جهانی صنایع‌دستی، امکان مرتفع‌شدن آن وجود خواهد داشت.

اشتغال ۳۳۰ هزار نفر در صنایع‌دستی
صنایع‌دستی حدودا شامل ۳۲۰ رشته می‌شود که از جمله این رشته‌ها می‌توان به گلیم‌بافی، معرق، منبت، قلم‌زنی و … اشاره کرد. طبق آمارهای غیررسمی، حدود ۴۰ هزار نفر در استان تهران مشغول به فعالیت در این عرصه هستند که از این تعداد، حدود پنج هزار نفر کارگاه دارند ولی در مجموع، حدود ۱۷ تا ۱۸ هزار نفر هنرمند شاغل در عرصه صنایع دستی وجود دارند. در همین میان، نیما ذاکرسعید، فعال در حوزه صنایع‌دستی، با اشاره به وضعیت اشتغال در این صنعت می‌گوید: «آمار دقیقی در زمینه اشتغال صنایع‌دستی در ایران وجود ندارد و در کل، هنوز هم نتوانسته‌اند آمار دقیق هنرمندان صنایع‌دستی را به‌دست بیاورند.

سازمان میراث فرهنگی هم هنوز آماری در‌این‌زمینه منتشر نکرده‌‌اند. آمارهای غیررسمی در دولت روحانی می‌گوید ۳۰۰ هزار نفر فعال در زمینه صنایع وجود دارد درحالی‌که در دولت احمدی‌نژاد می‌گفتند دو میلیون نفر هنرمند داریم.» او ادامه می‌دهد: «برخی رشته‌ها بیشتر هنری است و مردم به‌خاطر علاقه‌ای که به کارهای هنری و دستی دارند، در آن فعالیت می‌کنند و برخی دیگر به‌عنوان یک منبع درآمد به آن نگاه می‌کنند تا خرجی را برای زندگی داشته باشند. درواقع، تنوع رشته‌ها در این دو مورد که یکی صرفا به‌خاطر علاقه و دیگری به‌عنوان منبع درآمد بوده، متفاوت است.» ذاکرسعید با اشاره به رشته‌‌هایی مثل چرخ، زیورآلات سنتی، کارهای شیشه، فوتی و … ادامه می‌دهد: «این موارد جزء رشته‌‌هایی هستند که مردم استقبال زیادی از آن می‌کنند و اشتغالزایی خوبی هم در‌این‌زمینه صورت گرفته است. علاوه‌براین، بسیاری از جوانان دانشجو و همچنین کسانی که بیکار هستند، به سمت این رشته‌ها رفته و به‌عنوان منبع درآمد از آن استفاده می‌کنند.»

فریدون میرزالو، مدیرکل حمایت از تولید صنایع‌دستی، نیز گفت: وقتی که در سال ۱۳۴۳، اولین گزارش صنایع‌دستی منتشر شد، کسی فکر نمی‌کرد امروز در جایگاهی قرار داشته باشیم که ۳۳۰ هزار نفر در این حوزه، مشغول به فعالیت باشند. او در ادامه گفت: «توانستیم هزار محصول از هزار نفر در سراسر کشور را جمع‌آوری کنیم. علاوه‌براین، اعطای گواهینامه کارگاهی از امسال شروع شده و امیدواریم تا پایان سال، بسیاری از کارگاه‌ها بتوانند آن را دریافت کنند.»

ایجاد ۷۰ هزار شغل در صنایع‌دستی
مرداد امسال بود که بهمن نامورمطلق، معاون صنایع‌دستی و هنرهای سنتی اعلام کرد در راستای حمایت از صنایع‌دستی و حمایت از جامعه به‌ویژه جوانان، ما در سطح سازمان، یک طرح اشتغال امکان‌پذیر و سریع داریم که بر‌اساس آن، سازمان سعی کرده حدود ۱۴۰ هزار شغل را که شامل ۷۰ هزار شغل در عرصه صنایع‌دستی و ۷۰ هزار شغل در حوزه گردشگری است، ایجاد کند. در این طرح که عنوان آن بسته اشتغال بود، برای ۷۰ هزار شغلی که در حوزه صنایع‌دستی در نظر گرفته، زیرساخت‌های اشتغال در معاونت مشخص شده است. در این طرح همچنین نزدیک به ۳۰ هزار اشتغال روستایی و به‌طور مستقل به معاونت روستایی نهاد ریاست‌جمهوری ارائه و گفته شده که سازمان میراث فرهنگی، آمادگی ایجاد اشتغال در این حوزه را دارد.

در ادامه، ذاکرسعید با اشاره به اینکه برای شاخص اشتغال، آمار مشخصی وجود ندارد، می‌گوید: «تعداد زیادی از مردم هستند که به سمت صنایع‌دستی می‌آیند و به فعالیت و کارکردن مشغول می‌شوند؛ در این میان، تعدادی نیز هستند که فعالیتشان را ادامه می‌دهند و به‌عنوان یک شغل ثابت در‌این‌زمینه مشغول شده و با ایجاد کارگاه‌های مختلف فعالیت می‌کنند. به همین علت، نمی‌توان به‌طوردقیق مشخص کرد که شاخص اشتغال در این حوزه، چه مقدار است اما در سال‌های اخیر، مردم به صنایع‌دستی و کارهای هنری و فرهنگی جذب شده‌اند و از کارها و فعالیت‌هایی که اصالت ایران را به دوش می‌کشد، استقبال می‌کنند؛ بنابراین، وضعیت اشتغال در‌این‌زمینه بهبود یافته است ولی باوجوداین، باید بستری فراهم شود تا تعداد بیشتری جذب صنایع‌دستی و اشتغالزایی در‌این‌زمینه شوند.»

صادرات چمدانی صنایع‌دستی
براساس جدول آماری سازمان توسعه تجارت ایران، مجموع صادرات غیر‌نفتی در سال ۹۴، ۹۳ میلیون تن به ارزش ۴۲ میلیارد دلار بود که از این میزان، صادرات فرش و صنایع‌دستی ۱۲ هزار تن به ارزش ۳۳۳ میلیون دلار را شامل ‌شده و سهم ۸ ,۰ درصدی را از کل صادرات این بخش به خود اختصاص داد. حال اگر آمار صادرات صنایع‌دستی بدون احتساب صادرات فرش دستباف را مورد بررسی قرار دهیم، روند افزایشی صادرات صنایع‌دستی را در سه سال اخیر شاهد خواهیم بود. براساس آمار اداره کل صادرات صنایع‌دستی سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری کشور، میزان صادرات صنایع‌دستی در سال ۹۴، با رشد ۱۳ درصدی نسبت به سال ماقبل خود ۱۷۴ میلیون دلار بوده است؛ البته ایران در تولید صنایع‌دستی در دنیا، در جایگاه هشتم جهان قرار دارد ولی در صادرات صنایع‌دستی، رتبه ۳۱ جهان را به خود اختصاص داده که جایگاه خوبی در حوزه صادرات در جهان نیست.

این فعال صنایع‌دستی، با اشاره به سهم آن از صادرات غیر‌نفتی تصریح می‌کند: «اگر از من بپرسید می‌گویم سهم صنایع‌دستی از صادرات غیرنفتی، کمتر از یک درصد بوده زیرا صادرات در‌این‌زمینه، هنوز فعال نشده و بیشتر به‌صورت چمدانی است؛ البته تعداد خیلی کمی نیز هستند که به‌صورت کانتینری صادر می‌کنند؛ به‌همین ‌دلیل، اطلاعات دقیقی در‌این‌زمینه ندارم.» او با اشاره به کشورهای مقصد در صادرات صنایع‌دستی ادامه داد: «ایتالیا، در نمایشگاه اخیر از صنایع‌دستی ایران استقبال کرد. کشورهای اروپایی نیز از صنایع‌دستی ایران استقبال کردند. از کشورهای هدف، چیزی که نشان بدهد چه کشورهایی هستند، مشخص نیست.»

لزوم فرهنگ‌سازی صنایع‌دستی در دیگر کشورها
یکی دیگر از مواردی که می‌تواند وضعیت اشتغال در صنایع‌دستی را بهبود بخشد، مربوط به بازارهای جدیدی است که در داخل و خارج از کشور در زمینه صنایع‌دستی فعالیت می‌کنند؛ بازارهایی در داخل و خارج از کشور که به گفته رئیس انجمن صادرکنندگان صنایع‌دستی، فقط با ارتباط بانکی به‌دست می‌آید؛ در غیر‌این صورت، همچنان باید به صادرات با افغانستان، عراق و کشورهای همسایه ایران فکر کنیم. اگر به‌دنبال بازارهای جدید هستیم، باید کسانی که وظیفه این کار را دارند، بستر لازم را فراهم کنند تا ما بتوانیم از طریق بانک به تجارت صنایع‌دستی بپردازیم.

ذاکر سعید، در‌این‌زمینه می‌گوید: «در یک سال اخیر، رکودی در صنایع‌دستی داشتیم که این امر، نشان می‌دهد پول در جیب مردم نیست و بودجه اقتصادی آنها کاهش پیدا کرده است. مردم از جشنواره‌های صنایع‌دستی که در استان‌های مختلف برگزار می‌شود، استقبال می‌کنند ولی آن خریدی که باید باب میل یک تولیدکننده صنایع‌دستی باشد، کارگاهش فعالیت و رونق همیشگی داشته باشد، نیست. بااین‌حال، استقبال مردم از صنایع‌دستی، خوب است.»

او در ادامه با اشاره به وضعیت بازارهای خارجی در زمینه صنایع‌دستی تاکید می‌کند: «در کشورهای خارجی، هنوز در بحث فرهنگ‌سازی و نهادینه‌کردن رشته‌های صنایع‌دستی گام مثبتی برنداشته‌ایم و میزان فعالیت در‌این‌زمینه، بسیار پایین است. وقتی خارجی‌ها ندانند فرق کالاهای صنایع‌دستی با کالاهای صنعتی چیست، مطمئنا اشتیاقی برای خرید صنایع‌دستی نخواهند داشت. درواقع، سفرای فرهنگی ما باید درباره معرفی اصالت و فرهنگ ایران تلاش کرده و برای رشته‌های مختلف صنایع‌دستی سرمایه‌گذاری کنند. علاوه‌براین، لازم است برای فرهنگ‌سازی میان مردم در دیگر کشورها، تبلیغات صورت گیرد و صنایع‌دستی ایران با همه ابعاد آن معرفی شود. اگر آموزش لازم برای دیگر کشورها در زمینه صنایع‌دستی صورت بگیرد، قطعا پیشرفت بسیار زیادی خواهیم داشت اما متأسفانه صورت نگرفته؛ البته تعدادی از کشورها با صنایع‌دستی ایران آشنا هستند ولی در ۱۰ سال گذشته، صنایع‌دستی ایران، آشنایی کاملی در کشورهای دیگر نداشته است.»

نقش مثبت صنایع‌دستی در روستاها
با توجه به اینکه امکانات اشتغالزایی و کسب در‌آمد و اقتصاد در شهرها، نسبت به روستا دارای شرایط خوبی بوده، به‌همین دلیل، نقش صنایع‌دستی در اقتصاد شهرها از اهمیت کمتری برخوردار است اما در مناطق روستایی و نیز مناطق محروم یک کشور که تولید درآمد و اقتصاد، فقط وابسته به یک یا چند عامل است (کشاورزی، دامداری و…)، نقش صنایع‌دستی در ایجاد اشتغال و توسعه اقتصادی بسیار پر‌رنگ جلوه می‌کند. این فعال صنایع‌دستی، با اشاره به اینکه پتانسیل بسیار بالایی در روستاها در زمینه صنایع‌دستی وجود دارد، می‌گوید: «افرادی که در روستاها فعالیت می‌کنند، خیلی راحت می‌توانند از طریق رشته‌های صنایع‌دستی منبع درآمد خوبی به‌دست بیاورند. درحال‌حاضر، در استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، مازندران، گیلان، سیستان و بلوچستان، بوشهر، هرمزگان و اطراف شیراز، روستاهای زیادی هستند و فعالیت‌های صنایع‌دستی انجام می‌دهند که بسیار مثبت بوده و اشتغالزایی بسیار بالایی داشتند. این پیشرفت، در یکی، دو سال گذشته، بسیار چشمگیر بوده و بسیاری از روستاییان جذب صنایع‌دستی شده‌اند.»

توان صنایع‌دستی برای جایگزینی نفت در صورت اراده دولت
اگر دولت به همان اندازه که از سایر بخش‌ها حمایت می‌کند، از صنایع‌دستی نیز حمایت کند، به صادرات بیشتری در زمینه این صنایع‌‌ خواهیم رسید. درواقع، می‌توان گفت همه شرایط برای یک جهش بزرگ در حوزه صنایع‌دستی فراهم است اما به شرطی که مشوق‌های صادراتی داده شده، مشکلات صادرات مرتفع شود، صادرکنندگان به‌دنبال بازارهای پایدار در جهان بروند و بازارها را موقت نبینند؛ در این صورت است که جهش بزرگی در حوزه صنایع‌دستی رخ می‌دهد.

ذاکر‌سعید، با اشاره به دید دولت به صنایع‌دستی می‌گوید: «باید مشخص شود دولت می‌خواهد از طریق اقتصاد در صنایع‌‌دستی سرمایه‌گذاری کند یا خیر. به نظر من، دولت بیشتر در بخش نفتی مانور می‌دهد تا بخش غیرنفتی؛ این معضلی است که ما و هنرمندان با آن مخالف هستیم و شعاری داریم که می‌گوید «صنایع‌دستی می‌تواند جایگزین نفت شود، به شرطی که دولت بخواهد و به آن بها دهد». تا روزی که دولت نخواهد و به آن بها ندهد، وضعیت صنایع‌دستی به‌وسیله هنرمندان و معاونت صنایع‌دستی می‌چرخد و در نهایت، بتوانند به‌صورت سازمانی کارهایی را انجام دهند ولی آن پیشرفتی را که بتواند یکدفعه چندین پله را بالا برود، نخواهیم داشت.»

وابستگی بازار صنایع‌دستی به شهرهای بزرگ
او در ادامه، با اشاره به وابستگی بازار صنایع‌دستی به روستاها و شهرها تصریح می‌کند: «رشته‌ای مانند گلیم، بیشتر در روستاهای اطراف استان‌‌های کهگیلویه و بویراحمد، فارس و اردبیل انجام می‌شود؛ بنابراین بخشی از سهم بزرگی را در یکسری رشته‌های صنایع‌دستی که بازدهی اقتصادی خوبی خواهند داشت، دارند ولی اینکه بخواهیم بگوییم نقش زیادی داشته، خیر این‌طور نیست زیرا کارگاه‌های تولیدی بسیار بزرگی در استان‌های بزرگی مثل تهران، اصفهان، شیراز و تبریز هستند که کارهای کارگاهی صنایع‌دستی را به‌صورت گسترده انجام می‌دهند. درواقع، معلوم است که شهرهای بزرگ، سهم بیشتری از تولیدات صنایع‌دستی دارند.»

روزنامه وقایع اتفاقیه