رشت رویایی- عمارت تاریخی «صدرممتاز» در شهر رودبنه که این روزها به مهمانپذیری جذاب برای گردشگران تبدیل شده، بدون ثبت میراثی، در بیم فروریختن به سر می‌برد.

به گزارش مهر، عمارت تاریخی «صدرممتاز» که این روزها به مهمانپذیر «سبز نمک» تبدیل شده، تنها یک مهمانپذیر با خوراک‌های محلی گیلان در شهر رودبنه لاهیجان نیست. اینجا موزه‌ای است که فرهنگ معیشت مردمان جلگه شرق گیلان را هم در یک معماری فاخر و بومی به تصویر می‌کشد.

عمارت تاریخی صدر ممتاز یکی از چندین و چند عمارت به جا مانده از روزگاران قدیم در شهر رودبنه است که معماری آن به سبک معماری گذشته و بر اساس شرایط اقلیمی آن دوران بنا شده.

این عمارت که نمونه آن مانند «خانه رفیعی» در موزه میراث روستایی گیلان واچینی شده است، به همت علی منصوری، شهردار وقت رودبنه، بین سال های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۰ در مکان فعلی دوباره‌چینی شد و به تملک شهرداری در‌آمد.

هرچند این بنای تاریخی هنوز به ثبت میراث فرهنگی استان نرسیده اما توسط بخش خصوصی به مهمانپذیری جذاب برای اقامت گردشگران تبدیل شده است.

نزدیک درِ اتاق‌های این عمارت معروف به «چهار چشمه»، دسته‌ خوشه‌های برنج آویزان است که در اصطلاح محلی به آن «وَرزَه مشت» می‌گویند. شالیکاران در زمان برداشت برنج، دسته‌ای از خوشه برنج را چیده و به نشانه برکت تا سال بعد در گوشه‌ای از خانه نگه می‌داشتند و در زمانی که ورزا (گاو نر) برای شخم سالِ بعد  به شالیزار می‌رفت؛ ورزه مشت را به گاو نر می‌خوراندند تا برکت زمین زیاد شود.

ابزار معیشت گیلانِ قدیم در مهمانپذیر سبز نمک

عمارت‌های جلگه شرق گیلان، به دلیل بارندگی شدید، بسیار بالاتر از سطح زمین و بر روی الوارهای ضخیم چوب ساخته می‌شد. علاوه بر کارکرد عایق، چینش الوارهای پایه – که به شکل بعلاوه روی هم سوار می‌شد- خطر تخریب بنا، ناشی از زلزله را هم کاهش می‌داد.
اکنون در این فضای خالی، ابراز معیشت ۱۰۰سال پیش گیلان هم نگهداری می‌شود؛ «لوتکا»، قایقی که در زمان شالیکاری، نشای برنج را در آن ریخته و در زمین‌های پر‌آب و باتلاقی به زنان شالیکار می‌رساند.

دستگاه ابریشم کشی، حصیر بافی، صندوق‌های نگهداری برنج، خیشِ شخم‌زنی شالیزار، ظروف سفالی تولید ماست و کره محلی که به آن «نِرِه» می‌گفتند، و حتی گهواره‌ای که همدم زنان شالیکار بود تا کودکشان را در زمان کار در شالیزار همراه خود داشته باشند. این ابزارها تنها بخشی از وسایل موجود در سبز نمک است که دست کم یک بار به دینش می‌ارزد.

مسافرانی که شب را در اتاق‌های گِلی سبز نمک اقامت می‌کنند،  علاوه بر گذران تعطیلات در عمارت به‌جای مانده از خاندان صدرممتاز،  با ملزومات زندگی ۱۵۰سال پیش جلگه‌نشینان شرق گیلان هم آشنا می‌شوند. این عمارت که در تملک شهرداری رودبنه است، چند ماهی است با مناقصه شهرداری تبدیل به یک رستوران غذاهای سنتی شده و اتاق‌ها و آلاچیق‌های حیاط نیز پذیرای مسافران است.

کندوج ۱۰۰ساله با چوب‌ درخت توت

روزبه عظیمی، اجاره‌دار این بنا می‌گوید: این عمارت حدود ۱۵۰ سال قدمت دارد و همانند خانه‌های موزه میراث روستایی گیلان از یکی از محلات رودبنه واچینی و در زمینی که متعلق به شهرداری رودبنه است، دوباره‌چینی شده.

او با اشاره به کندوج داخل حیاط می‌گوید: این کندوج –که در گذشته مکان خشک کردن و نگهداری برنج بود- بیش از ۱۰۰سال قدمت دارد و پایه‌های چوبی آن از چوب درخت توت است و مقاومت این درخت موجب شده تاکنون این کندوج سالم بماند.

عظیمی که خاندانش بیش ۱۷۵سال سابقه رستوران داری دارند، ادامه می‌دهد: در این مهمانپذیر با انواع غذاهای محلی گیلان آن هم در ظروف سنتی گیلان از مسافران پذیرایی می‌شود و جالب اینجاست که غیر‌گیلانی‌ها علاقه بیشتری برای گذران تعطیلات در چنین خانه‌ای دارند.

او که علاوه بر آشپزی علاقه زیادی برای بازسازی زندگی مردم گذشته گیلان را دارد، به چرخ چاه گوشه حیاط اشاره کرده و ادامه می‌دهد: در گذشته هر خانه یک چاه آب داشت و اطراف چاه را هم درخت انجیر می‌کاشتند که خاصیت پاکسازی و تصفیه‌کنندگی داشت.

دستگاه ابریشم‌کشی با چوب درخت کیش

عظیمی که این چاه نمادین و چرخش را هم خود بازسازی کرده است، می‌گوید: یکی دیگر از وسایلی که در حال بازسازی دارم، چرخ ابریشم‌کشی است که از جنس درخت کیش یا همان شمشماد محلی است. درخت کیش از مقاوم‌ترین و کم‌رشد‌ترین درختان باستانی گیلان است که متاسفانه آفت به جان آن افتاده. بخشی از این چرخ که شکسته بود، در حال تعمیر است.

او جایگاه کوره‌ای که پیله‌ها را در آن می‌ریختند، نشان داده و ادامه می‌دهد: درون پاتیل‌های مسی، پیله‌ها را داخل آب جوش می‌ریختند و زن‌ها نخ پیله را به سرعت باز کرده و داخل چرخ ریسندگی می‌پیچیدند و با گردش چرخ، تمام نخ  پیله نوغان  دور پره‌ها  پیچیده می‌شد.

عظیمی که بخشی از مرمت سبز نمک را هم خود بر عهده گرفته است، پرداخت اجاره بهای سه میلیون تومانی به شهرداری رودبنه را هم یادآورشده و می‌گوید: متاسفانه این عمارت زیبا نیاز به مرمت اساسی دارد. عدم مرمت این بنا در چند سال  اخیر و بارندگی چند روز پیش گیلان، آسیب‌های زیادی به سقف گالی پوش زده و بیم تخریب سقف می‌رود. علاوه بر آن سالانه باید زیر الوارهای کف را نیز خاک تازه ریخت و کوبید.

لزوم تعویض گالی‌های سقف

این جوان اهل رودبنه، طبقه دوم بنا و نفوذ شدید آب به تالار تابستان‌نشین را هم نشان داده و می‌گوید: متاسفانه در سه سال اخیر گالی‌های سقف اصلا عوض نشده است؛ درحالی که سالانه باید برای استحکام این بنا هزینه شود. تنها تعویض گالی‌های سقف، ۱۵میلیون تومان برآورده شده و شهرداری رودبنه به عنوان مالک بنا می‌باید برای این مرمت هزینه کند.

او که اتاق‌های گلی طبقه بالا را هم با حصیر سنتی گیلان، کف‌پوش کرده است، می‌گوید: معماری بومی گیلان به نحوی بود که تالار بالا در تابستان‌ها بسیار خنک و طبقه پایین در زمستان‌ها با یک کرسی یا بخاری هیزمی گرم می‌شد. برخلاف گیلانی‌ها‌، مسافران از این عمارت استقبال خوبی دارند ولی با چکه سقف، تنها می‌توان آلاچیق‌های حیاط را اجاره داد. اگر سقف به زودی مرمت نشود، زمستان امسال نمی‌توانیم از مسافران پذیرایی کنیم.

عظمی می‌گوید: باران شدید اوایل هفته، پیاز، سیر و کدوهایی را که از تلار آویزان شده است، خیس کرده است؛مواد خوراکی که در گذشته به همین شیوه در زیر سقف‌های گالی پوش تا مدت‌ها سالم نگهداری می‌شد.

عمارت صدر ممتاز چگونه دوباره‌چینی شد

شهردار وقت رودبنه که اکنون معاون عمرانی شهرداری رودبنه است درباره این عمارت می‌گوید: زمانی که تصدی شهرداری رودبنه را داشتم، با تخصیص اعتبارات استانی -که برای توسعه گردشگری تخصیص یافته بود- عمارت صدر ممتاز از متمکنین محله لاکمسر رودبنه را واچینی کرده و در ملکی که متعلق به شهرداری است، به همان صورت دوباره‌چینی کردیم.

علی منصوری با اشاره به معماری غنی حوزه شرق گیلان و رودبنه می‌افزاید: اکنون چند نمونه از الگوهای معماری رودبنه از جمله خانه «رفیعی» در موزه میراث روستایی گیلان دوباره‌چینی شده است. با توجه به وجود چند بنای شاخص دیگر در رودبنه و روستاهای اطراف، این قابلیت گردشگری در رودبنه وجود دارد که شهرداری بتواند با واچینی و دوباره‌چینی چنین بناهایی در یک مجتمع، صنعت توریسم منطقه را رونق دهد.

او تاکید می‌کند: خود شهرداری به عنوان مالک این بنا می‌باید در تعویض سالانه گالی‌های سقف عمارت «صدر ممتاز» اقدام کند. البته نامه‌نگاری‌هایی در این خصوص شده تا بتوانیم اعتبارات لازم را تامین کنیم.

۲۵میلیون اعتبار برای مرمت یک فرصت گردشگری

شهردار رودبنه نیز از کددار شدن ردیف بودجه برای مرمت بنای صدرممتاز می‌گوید و می‌افزاید: هزینه مرمت این بنا بسیار زیاد است و برآورد می‌شود ۲۵میلیون تومان برای تعمیرات اساسی این بنا هزینه شود.

مجید آزادخواه می‌افزاید: به جز گالی سقف، بخشی از چوب‌های سقف بنا هم باید تعویض شود و برخی از دیوارها نیز نیازمند تعمیر اساسی است.

او از تلاش برای دریافت اعتبار از منابع استانی خبر داده و تاکید می‌کند: اعتبارات ناچیز شهرداری رودبنه کفاف مرمت این بنا را نمی‌دهد و بر همین اساس با مکاتبات صورت گرفته با سازمان برنامه و بودجه تلاش داریم، بخشی از هزینه مرمت را از محل اعتبارات استانی دریافت کنیم.

شهردار رودبنه به آسیب بنا در بارندگی اخیر هم  اشاره و تاکید می‌کند: اگر هرچه سریع‌تر بنا مرمت نشود، شاهد از بین رفتن این بنای فاخر خواهیم بود.

متاسفانه عمارت صدرممتاز که بخشی از هویت معماری جلگه شرق گیلان را روایت می‌کند، هنوز توسط سازمان میراث فرهنگی گیلان نیز ثبت میراثی نشده است و اگر با تداوم بارندگی‌های اخیر، حداقل سقف گالی‌پوش آن مرمت نشود، شاهد فروریختن این عمارت  زیبا در رودبنه خواهیم بود. عمارتی که به گفته محلی‌ها هنوز نظیر آن در روستاهای اطراف رودبنه موجود است.