گفت‌و‌گو با امبرتو اکو درباره پرسه‌زنی جوانان در اینترنت
اینترنت سوء‌تفاهم، ناخوانایی و کژفهمی را تشدید می‌کند

حامد رحمانی: کم پیش می‌آید بین نویسندگان ادبیات ما با چهره‌ای مواجه شویم که به اندازه اُمبرتو اِکو تا این اندازه برای خوانندگانش عجیب و غریب باشد. صفت عجیب و غریب واقعا برازنده اوست. کافی است شما به عکس‌هایی از او نگاه کنید که در چهار دهه گذشته منتشر شده. به هیچ وجه شکل و شمایل ثابتی ندارد. گاهی ریش می‌گذارد و گاهی آن‌ها را می‌تراشد. گاهی سبیل می‌گذارد و گاهی آن‌ها را از ته می‌زند. آدم پرخوری است.

گفت و گو با امبرتواکو درباره پرسه زدن بی وقفه جوانان در اینترنت

اهل طنز و بذله گویی است. از پوشیدن لباس‌های عجیب و غریب هیچ ابایی ندارد. شاید همین ظاهر متغیر چیزی باشد که او را به یک سوپراستار تبدیل کرده. درست مانند سوپراستارهای هالیوودی که روی فرش قرمز راه می‌روند و برای راه یافتن روی فرش قرمز از مدت‌ها قبل برنامه می‌ریزند. هر چند واقعا بعید است امبرتو اکو تا این اندازه برای ظاهرش وقت صرف کند. حتی چهره‌هایی مانند گونتر گراس، نویسنده برنده نوبل ادبیات نیز که مدام اظهارنظرهای سیاسی می کرد، در تمام عمرش یک ظاهر ثابت برای خودش داشت. گابریل گارسیا مارکز نیز همین طور بود. اما اکو هر از گاهی این ظاهر را تغییر می‌دهد.

اما چیزی که اکو را به یک سوپراستار تبدیل کرد، رمان «آنک نام گل » بود، بعد از انتشار «آنک نام گل» در اوایل دهه ۱۹۸۰ که موفقیت کم نظیری به دست آورد. اکو به یک سوپراستار به تمام معنی بدل شد. طوری که وقتی به یک کتاب فروشی در میلان می‌رفت. خیابان بند می‌آمد، دوربین عکاس‌ها مدام در پی‌اش بودند. بیش از ۱۰ میلیون نسخه از آن فروش رفته بود. ایتالیایی‌ها درباره‌اش می‌گفتند که او حالت مریلین مونرو را پیدا کرده است. شهرت و تبلیغات پیرامون اکو به قدری در سال‌های دهه ۸۰ بالا گرفته بود که خود او را نگران کرده بود.

یک بار مصاحبه‌گری در اوایل دهه ۹۰ از او پرسیده بود که شهرت اکو به عنوان رمان نویس پر‌فروش به شهرت جهانی‌اش به عنوان یک متفکر لطمه زده؟ اکو گفته بود: «پس از چاپ رمان‌هایم از دانشگاه‌های مختلف جهان ۳۵ مدرک افتخاری دریافت کردم. با توجه به این حقیقت می‌توانم این نتیجه را بگیرم که جواب سوال شما باید نه باشد. من هنوز هم مقالات نظری می‌نویسم و مانند استادان دانشگاهی زندگی می‌کنم. یعنی مثل استادی زندگی می‌کنم که آخر هفته‌ها رمان می‌نویسد و مانند نویسنده‌ای زندگی نمی‌کنم که در دانشگاه درس می‌دهد. من بیشتر در کنفرانس‌های علمی شرکت می‌کنم. در واقع، فرد دیگری ممکن است نظر متفاوتی در مورد من داشته باشد: شاید کار دانشگاهی من باعث اختلال شهرت من به عنوان یک نویسنده شده باشد.»

امبرتو اکو در موضع‌گیری‌های سیاسی نیز پیشتاز است. در ایتالیا معمولا علیه فساد و دسته‌بندی‌های سیاسی بلافاصله موضع می‌گیرد و در ستونش در یکی از روزنامه‌های ایتالیا فریادش را بلند می‌کند. این هفته سالگرد تولد اوست. تولد مردی که در ایران نیز چند سالی است به او اقبال نشان می‌دهند.

اکو ۱۹ فوریه ۲۰۱۶ در سن ۸۴ سالگی درگذشت. مصاحبه‌ای که در ادامه می‌خوانید، ماه‌ها پیش از مرگ او انجام شده است.

اتوپیای دسترسی آزاد و کامل به اطلاعات (در اینترنت)، تقریبا به حقیقت پیوسته است. می‌خواهم بدانم الان دقیقا در چه نقطه‌ای هستیم و به کجا خواهیم رفت؟

این اتفاق افتاده، اما ما را به هیچ جهت معنی مندی سوق نداده است. من این ماجرا دسترسی به اینترنت و فضای مجازی را از زاویه یک نشانه‌شناس نقد می‌کنم. از نگاه نشانه‌شناسنامه شخصی من هیچ برقراری ارتباط موثر و معناداری وجود نخواهد داشت، مگر این که یک سری توانایی عمومی وجود داشته باشد که من اسمش را می‌گذارم «فرهنگ دایره‌المعارفی» یا در واقع توانایی فرهنگی موثر مواجهه با دایره‌المعارف. و این شامل هر چیزی می‌شود که گونه انسان می‌گوید یا تولید می‌کند حتی اگر غلط باشد. بزرگ‌ترین مشکلی که بشر همیشه داشته سامان‌دهی این دایر‌هالمعارف‌هاست. کتاب‌خانه‌ها، موزه‌ها و … همه نشانه میل بشر برای مواجهه با این فرهنگ دایره‌المعارفی هستند؛ حداقل این تلاش یا دغدغه را نشان می‌دهند، و تنها مسئولیت این دایر‌هالمعارف‌ها در صور مختلفی که وجود دارند. جمع آوری، نگه داری و انباشتن نیست، بلکه فیلتر کردن و سامان دهی است.

دایر‌هالمعارف باید نبرد واترلو را ثبت کند، ولی لزومی ندارد که اسم اولین کشته را هم ثبت کند. فکرش را بکنید که اسم اولین کشته را هم ثبت کند. فکرش را بکنید که بخواهد این کار را بکند. مثلا همه کشته‌های واترلو! شاید در یک گوشه ای وجود داشته باشند و یک روزی، یک محققی هم برود سراغش، اما قسمتی از یک میراث عمومی نخواهد بود. این فیلترینگ ضروری است.

در غیر این صورت تبدیل می‌شویم به «فونس پر حافظه» (Memorious Funes the) (شخصیت داستان خورخه لوییس بورخس، که همه چیز را می‌دانست و می‌توانست به خاطر بسپارد، اما یک احمق کامل بود). حالا یک اینترنت یک دایر‌هالمعارف است، اما با شکل و شمایل فونس احمق! از همه چیز در آن وجود دارد و همه چیز را ثبت می‌کند، اما ابرازهای کار آمدی برای فیلتر کردن و تمیز اطلاعات پیشنهاد نمی‌کند. به همین دلیل است که هیچ وقت، هیچ کدام از ما وقتی در مقابل یک سایت یا شبکه اجتماعی قرار می‌گیریم، نمی‌دانیم که آیا اطلاعات ارائه شده قابل اتکا هستند یا نه!

این یک چالش برای گونه بشر است. اگر در گذشته بشر همیشه در تلاش بوده بیشترین طبقه بندی موجود ممکن را انجام دهد، اما حالا بیشترین اطلاعات را در اختیار دارد بدون کوچکترین طبقه بندی! این دانش یا ابزار طبقه بندی و اعتماد سازی هنوز اختراع نشده و انگار قرار هم نیست بشود. انگار همه خرسندند از این آشفتگی و سردرگمی زیر این حجم عظیم اطلاعات. الان اینترنت مثل قلاب ماهی‌گیری کار می‌کند که به لرزه در آمده و ماهی‌گیر فکر می‌کند ماهی بزرگی به چنگ آورده، در حالی که در نهایت یک قوطی کنسرو عایدش شده.

شما در اینترنت متوجه نمی‌شوید که ماهی شکار کرده‌اید یا قوطی خالی کنسرو. در نظر بگیریم که شش میلیارد جمعیت زمین زمانی که در اینترنت گشت می‌زنند، شش هزار دایر‌هالمعارف متفاوت از خود به جای می‌گذارند؛ و این معنی «ناخوانایی مطلق». برقراری ارتباط و خوانا بودن همیشه مهم‌ترین مسئله انسان بوده است. در خدایان آمریکای جنوبی وجود دارد به نام «ElGrande Communicador» یعنی خداوندگار برقراری ارتباط و خوانایی. و اینترنت بیشتر و بیشتر این سوء تفاهم و ناخوانایی و کژفهمی را برای بشر تشدید می‌کند و در واقع یکی از میراث‌های بزرگ انسانی را از بین می برد.

پس پدید آوردن این دانش یک نیاز ضروری و فوری است؟

نه فقط دانش، بلکه ابزار فیلتر و تصفیه. حافظه فقط ضبط نمی‌کند، بلکه تصفیه و دورریزی هم انجام می‌دهد. در روان درمانی هم گاهی می‌روند سراغ چیزهایی که نباید پاک بشوند. اگر همه چیز در خاطر ما نقش ببندد، کارمان تمام است. پس اگر اینترنت فیلتر و تصفیه نمی‌کند، یک مدل حافظه بشری نیست.

در نهایت یک مدل هوش و حافظه «خدایگانی» است. اما متعلق به یک «خداوندگار تماما سفیه و سبک مغز» است. به خاطر این که زیاد چیز می‌داند (‌مزخرف و غیر مزخرف در هم مخلوط) و بدون سامان دهی، شاید به اسم«گوگل».

دقت کنید که تفاوت بین یک مشتری سلف سرویس و یک غذا خور حرفه‌ای، تفاوت در کیفیت آشپزی نیست، بلکه تفاوت در کمیت غذاست. سلف سرویسی‌ها می‌میرند، چون زیاد می‌خورند و از همه چیز می‌خورند، گوشت و پاستا و املت و نه البته خاویار.

پس بزرگ‌ترین مسئله اینترنت کمیت و کیفیت است؟

دقیقا، مهم‌ترین معضل دانشگاه امروز، آموختن فیلتر کردن اطلاعات به دانشجوهاست؛ کاری که خود استادها هم بلد نیستند، چون خود آن‌ها هم در سیاره اینترنت تازه وارد و گاهی حتی ذوق زده‌اند. مثلا یکی از کارهایی که ژورنالیست‌ها باید انجام دهند. این است که یک یا دو صفحه را به نقد اینترنت، سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی اختصاص دهند و کیفیت آن‌ها را به چالش بکشند، نه این که هر چه را در اینترنت یافت می‌شود، روی کاغذ تکرار کنند.

شما به شبکه‌های احتماعی چه نگاهی دارید؟ این جریان بی‌وقفه مهارناشدنی، گزیده‌گو، موجز، همیشه حاضر، که همه دارند ازش استفاده می‌کنند، مخصوصا کسانی که در جامعه صاحب نظر هستند.

از یک منظر می‌تواند یک پدیده مثبت هم باشد، اما بزرگ‌ترین مشکلی که دارد، این است که به «دار و دسته احمق‌ها» هم حق صحبت می‌دهد. همان‌هایی که قبلا فقط در قهوه‌خانه‌ها بعد از دو سه لیوان نوشیدنی صحبت می‌کردند و نمی توانستند به جامعه آسیب بزنند، حالا به اندازه یک نوبلیست «حق اظهار نظر» دارند. در گذشته تلویزیون برای «احمق دهکده» تبلیغ می‌کرد، خب البته مردم هم در این سال‌ها باورش نمی‌کنند و مرعوبش نمی‌شوند. اما ظاهر امروز شبکه های اجتماعی «احمق دهکده» را حمل کننده صلیب واقعیت جلوه می‌دهند، تصفیه اطلاعات همین جا بغرنج می‌شود که چرا در این دایر‌هالمعارف این دو وزن یکسان دارند، حتی در شبکه‌های اجتماعی «دارودسته احمق‌ها» وزن بیشتری دارند. کافی است ببینید در شبکه‌های اجتماعی چه کسانی بیشتر تعقیب کننده (follower) دارند. این به جامعه آسیب می‌زند.

سرنوشت نسلی را که همه اطلاعاتش را از اینترنت می‌گیرد و همیشه در اینترنت چرخ می‌زند، چگونه می‌بینید؟

ما به عنوان انسان می‌توانیم بگوییم که حافظه خود هستیم، یعنی انسان حافظه است. حتی از نقطه نظر یک خداباور، جهنم بدون حافظه بی‌معنی خواهد بود. برای من کتاب خانه‌ها نماد حافظه دسته جمعی هستند. دانته در آخرین ترانه بهشت، خدا را این گونه توصیف می‌کند: «تراکم تمام آن چه نامحسوس که در جهان متفرق با پیرشدن حافظه آدم‌ها بزرگ‌تر می‌شود. من الان چیزهایی از کودکی‌ام به یاد می‌آورم که قبلا به یاد نمی‌آوردم. حافظه هر چه پیرتر شود، بیشتر جان می‌گیرد.

در مورد این نسل هم شما را ارجاع می دهم به کتاب ایزاک آسیموف که در جامعه‌ای براثر یک حادثه همه دستگاه‌ها از کار می‌افتند و تمام سرویس‌های امنیتی دنیا به دنبال آخرین ‌آدمی هستند که جدول ضرب را از بر است. این نسل هر چه می‌گذرد، کمتر و کمتر از بر می‌کند و یاد می‌گیرد، این باعث نحیف شدن و آتروفی حافظه جمعی و فردی و قدرت یادگیری جوان‌ها می شود. همه همکارهای من در دانشگاه برای من نقل می‌کنند که دانشجویان نسل‌های اخیر بعد از ۳۰ دقیقه حتی یادشان نمی‌آید موضوع بحث چند دقیقه چه بود. این در حالی است که همه‌شان با کامپیوترهاشان دارند نت بر‌می‌دارند و با موبایل‌ها از تخته کلاس عکس می‌گیرند. من اسم این‌ها را گذاشته‌ام «نسل حافظه کوتاه مدت». در مقابل حافظه‌های کوتاه مدت هیچ راه روشنی وجود ندارد: یک ورزشکار اگر یک گام به عقب نرود، نمی‌تواند به جلو بپرد

هفته‌نامه چلچراغ

نظرات

اولین دیدگاه این مطلب را ثبت کنید

آگاه‌سازی از
680

wpDiscuz