[su_frame align=”center”]آتش‌سوزی در بازار رشت - تیر 95[/su_frame]

رشت رویایی- بازارهای هر شهر که به عنوان کانون فعالیت های تجاری در هر شهر محسوب می گردند به دلیل قدمت تاریخی، در اکثر موارد با افزایش جمعیت قابلیت گسترش را ندارند. همین مساله از طرفی موجب پیدایش بازارهای جدید جهت ارائه خدمات به جمعیت فزاینده است و از طرفی به جهت آن که در تشکیل چنین اماکنی سهولت در ارائه خدمات شهری (متناسب با معیارهای فعلی) از اهمیت چندانی برخوردار نبوده لذا ساختار این اماکن، با سهولت در ارائه خدمات شهری فعلی تناسبی ندارد. ارائه چنین خدمات شهری خصوصا در زمان بحران از اهمیت بسزایی برخوردار می باشد که عدم مدیریت به هنگام آن می تواند موجب خسارت های جانی و مالی گردد.
بنابراین آنچه که در این رابطه مورد هدف مدیریت شهری در مواجه با بازارهای سنتی و ارتباط سازنده آن با شهر باشد، تهیه و تنظیم دستور العمل ایمنی در محدوده بازار، ارتقا سطح ایمنی بازار و ایجاد فرهنگ ایمنی مبتنی بر رفتار و ساماندهی ، نصب و تجهیز سیستم اعلان و اطفا حریق و مواجهه با سیلاب و زلزله غیره است.

‌معرفی بازار رشت
بازار اصلی شهر رشت که در بافت قدیمی شهر رشت قرار دارد؛ روزانه پذیرای تعداد بسیار زیادی از مردم محلات مختلف شهرها و روستاهای اطراف می باشد. بطوری که افزایش جمعیت در این محدوده از شهر سبب شکل گیری بازارچه های متعدد دیگری در سطح شهر رشت گردیده که از آن جمله می توان بازارچه‌های تختی و میرزا کوچک و فلسطین و سعدی و زرجوب را نام برد. بازار بزرگ شهر رشت در بافت قدیمی و مرکزی این شهر قرار دارد که مرکز کلیه فعالیت‌های بازرگانی استان گیلان به حساب می‌آید. این بازار شامل میدان بزرگ، میدان کوچک، چهارسوق‌ها و کاروانسراها است.
در بافت ٢۴ هکتاری بازار رشت، ١۴ کاروانسرا وجود دارد که توسط راسته‌های مختلف به هم مرتبط هستند. این کاروانسراها در دوره قاجاریه و اوایل دوره پهلوی به عنوان کانون‌های بازرگانی ساخته شدند. تعدادی از آنها عبارتند از طاقی‌های بزرگ و کوچک، سعادت و کاروانسراهای محتشم، چینی‌چیان، ملک و طاقی بزرگ این کاروانسرا در سال ۱۳۲۱هجری قمری در ضلع جنوبی کاروانسرای طاقی کوچک و راسته دوم زرگرها و ضلع غربی سرای قیصریه فخر، در ضلع جنوبی راسته میدان کوچک و ضلع شرقی راسته پلاستیک فروش ها ساخته شده است.

‌طرح مسئله و مشکلات و نارسایی ها
بازار رشت سال ها است که دوران بی توجهی و فرسودگی را طی می کند و بیش از آنکه به عنوان بخشی از تاریخ و فرهنگ رشت تلقی گردد، به محور فعالیت های تجاری و نبض تپنده اقتصاد این شهر تبدیل شده است. به طور کلی بازار رشت مانند دیگر نقاط شهر دچار معضلات زیست محیطی از قبیل کمبود فضای سبز، بالا بودن سطح ایستابی، مشکل آب گرفتگی معابر در روزهای بارندگی، تخلیه فاضلاب به رودخانه‌ ، وقوع طوفانهای گرد و غبار در برخی روزهای سال بوده و از طرف دیگر دارای برخی مشکلات خاص خود نیز می‌باشد از قبیل تراکم بالا، بافت فرسوده شهری، قرار گرفتن در محدوده گسل بزرگ خزر، تولید زیاد زباله تر و فاضلاب (به ویژه در بخش بازار روز)، ایجاد جزیره گرمائی در اطرف آن، تنگی معابر و سختی عبور مرور.
از مشکلات و معظلات اصلی بازار که طی این سال‌ها دردسرهای زیادی را فراهم آورده، تراکم شدید سازه ای و عدم اجرای دیوار آتش بر بین سربندی مغازه ها و استفاده از مصالح قابل اشتعال در سربندی واحدهای تجاری، مصالح قابل اشتعال بکاررفته در سربندی مغازه ها و چیدن اجناس در زیر شیروانی ها، استفاده از پلی‌استیرن (یونولیت) و پلی اتیلن غیر استاندارد بجای تیرچه بلوک، استفاده از دکه های چوبی متصل بهم، عدم وجود مسیرهای امن جهت دسترسی نیروهای آتش نشانی به فضاهای داخلی ساختمانها و مسدود بودن ورودی های بازار با نصب زنجیر و سایر موانع است.
در کنار این‌ها باید مواردی همچون پیشروی مغازه داران، چیدن کالا در معابر و ایجاد سد معبر، تجاوز سکوها و ریل های آهنی به معبر، وجود گاریها، چرخهای دستی و دست فروشان در ورودیها و معابر بازار، پارک کردن و تردد خودروهای شخصی توسط بازاریان ، کسبه و . . . در معابر تنگ و باریک، عدم وجود پارکینگ عمومی در منطقه بازار؛ توقف کامیونت ها و وانت بارها در اکثر مسیرها برای تخلیه و بارگیری، ایجاد تأسیسات توسط ادارات در داخل بازار و یا نصب داربست برای برخی مراسم بدون استعلام از شهرداری و اطلاع سازمان، عدم سامان دهی صنوف در بازار، وجود مشاغل پر خطر در محدوده (رنگ فروشی، شارژ سیلندر پیک نیکی) ، وجود تولیدی، تزئیناتی و غذا خوری در طبقات پاساژهاو وجود انبار کالاهای خطرناک در داخل بازار و تراکم شدید کالا بدون رعایت اصول انبارداری اشاره کرد
از سوی دیگر عدم مهندسی درست و عدم تعریف و اجراء مناسب میزان مصرف برق برای هر واحد تجاری از عواملی است که ایمنی بازار را تضعیف می‌کند. شبکه برق و گاز ما به صورت غیر استاندارد است که یکی از اصلی‌ترین معضل ما در ایمنی بازار محسوب می‌شود. نوسانات شدید ولتاژ در زمان پیک مصرف، عدم تناسب میزان مصرف با کنتور برق و استفاده از کنتورهای ۵ آمپر قدیمی ، استفاده از فیوزهای نامناسب و تقویت شده در تابلوهای برق، عدم اجرای سیستم اتصال به زمین (ارت) ، اجرای سیستم لوله کشی گاز به صورت بارفیکسی، استفاده از منابع حرارتی شعله روباز جهت گرم کردن مغازه ها عواملی است که باید قابل توجه قرار بگیرد.
بازار رشت در بحث ایمنی بازار نیازمند زیرساخت‌های ایمنی مورد نیاز است. عدم وجود ایستگاه مناسب و استاندارد در سطح بازار، عدم دارا بودن خودروهای سبک مجهز به پمپ های مدرن و پیشرفته، عدم فشار آب هیدرانت های آتش نشانی بخصوص در روز وکمبود هیدرانت آتش نشانی در سطح بازار از مشکلات خطرسازی بوده که مدیریت شهری رشت در سال‌های گذشته بیش از پیش این نقیضه را درک کرده است.
رشت به اجرای سیستم اعلام حریق اتوماتیک در نقاط حساس و پرخطر و اجرای سیستم اطفاء حریق (لوله خشک) در نقاط حساس و پرخطر نیاز دارد. عدم گماردن نگهبان بصورت گشتی در ساعات تعطیلی بازار ، قفل نمودن درب بعضی از پاساژها از داخل توسط نگهبان، تراکم شدید سازه ای و جمعیتی خصوصاً در محله های قدیمی، خیابانها و معابر تنگ و باریک، بعضاً با قدمت بیش از ۴٠ سال، عدم توجه به مسائل ترافیک و شبکه های دسترسی ،کنده کاریهای متوالی و مسدود نمودن مدخل معابر و کوچه های محدوده بازار بدون هماهنگی با آتش نشانی، آمار بالای آتش سوزیهای ناشی از سیستم سیم کشی برق و سیم کشی های عرضی در معابر با ارتفاع کم، عدم سازماندهی ادارات مرتبط در امر تأمین ایمنی بازار ، پایین بودن فرهنگ ایمنی و عدم رعایت پیشگیری و توصیه های ایمنی، وجود بسیار زیاد رنگ و سایر مشتقات نفتی در جلوی مغازه های قسمتی از بازار موصوف به راسته رنگ فروشان، عبور دودکشهای از قسمت شیروانی در مجاورت اجسام قابل اشتعال مانند چوبهای سربندی و وجود بازشوها، نورگیرها و پنجره ها در طبقات سازها و پاساژها در مجاورت و روبروی یکدیگر که یکی از دلایل گسترش سریع آتش است، از مواردی هستند که باید مورد تامل و برنامه‌ریزی قرار بگیرند.
در یک نتیجه‌گیری کلی می‌توان در بازار سنتی رشت جهت ارتقا ایمنی و کاهش عوامل بحران زا نسبت به انجام این موارد اقدام کرد. شناسایی عوامل بحران ساز و نا ایمن باید از اولویت‌های این امر باشد. تهیه و تدوین دستوالعمل جامع ایمنی بازار جهت پیشگیری و ارتقا سطح فرهنگ ایمنی از گام‌های ضروری بعدی است که حتماً باید مورد توجه قرار بگیرد. آموزش های عمومی و اختصاصی جهت مواجهه با بحران و ایجاد ساختار و امکانات متناسب شامل تاسیسات اعلان و اطفا حریق، مقابله با سیلاب، مدیریت شبکه برق و گاز و غیره مطابق دستور العمل ایمنی از اقدامات اثرگذار بعدی است.
ارتقا ایمنی و کاهش عوامل بحران زا در بازار های سنتی نیازمند شناسایی عوامل بحران ساز و نا ایمن و پیشگیری و ارتقا سطح فرهنگ ایمنی است. آموزش های عمومی و اختصاصی جهت مواجهه با بحران و ایجاد ساختار و امکانات متناسب با ارائه خدمات مهیا گردد امری ضروری بشمار می‌رود. اما تجربیات موفق داخلی در کلانشهرها یا در شهرهای توسعه یافته جهان در مواجه با بازارهای سنتی و ایمنی بازار الگوی مناسب و نقشه راهی درست پیش پایمان قرار می‌دهد.

ایمنی بازارهای سنتی تهران و اصفهان
شهرداری تهران در سال ٨٣ مطالعات بهسازی، نوسازی و تجهیز بازار تهران را شروع کرد و سال ٩٣ نسبت به تدوین راهبردهای ارتقای ایمنی بازار تهران با رویکرد ایمنی و آتش نشانی اقدام کرد. اصفهان با توجه به اهمیت بازار اصفهان به عنوان یک مکان تاریخی، اقدامات ویژه ای در راستای ایمن سازی این مرکز صورت داد که می‌توان به نصب سیستم اعلام حریق هوشمند و متصل به ستاد فرماندهی، نصب سیستم اطفاء حریق هوشمند، نصب پمپاژهای اتومایز جهت اطفاء، نصب یک شیر هیدرانت در هر صد متر، نصب بیش از دو هزار کپسول اطفاء حریق در راسته ها و بازارچه های بازار اصفهان، ساماندهی حمل و تخلیه بار در بازار اصفهان اشاره کرد. ضمن اینکه آنها در حوزه آموزش و فرهنگ‌سازی نیزبا انتشار و توزیع پنج هزار جلد کتاب با عنوان «راهکارهای حفاظتی» میان کسبه بازار نسبت به ارتقاء فرهنگ ایمنی اقدام کردند و طرح ایمنی اصناف به منظور کاهش حوادث در کاربری تجاری، صنعتی و مشاغل پُرخطر اجرا کردند که در آن کلیه اصناف ملزم به دریافت شناسنامه ایمنی هستند.

بازار استانبول
بازار بزرگ یا کاپالی کارشی در شهر استانبول یکی از بزرگ ترین و قدیمی ترین بازارهای سرپوشیده در جهان است که با ۶۱ راسته و بیش از ۳۰۰۰ مغازه روزانه پذیرای ۲۵۰۰۰۰ الی ۴۰۰۰۰۰ بازدیدکننده است. مهم ترین اقداماتی که در طرح جامع بازسازی بازار استانبول در راستای ارتقای ایمنی این مجموعه توسط شهرداری استانبول صورت گرفت، عبارت اند از: تعمیر بخشهای تخریب شده و فرسوده بازار، بازسازی و نوسازی بازار و محوطه اطراف آن با مشارکت کسبه، توسعه سیستم فاضلاب بازار و اتصال آن به سیستم فاضلاب شهری، تقویت سیستم تأمین آب بازار به منظور تجهیز سیستم آتش نشانی، توسعه سیستم برق رسانی و تخصیص مبدل های الکتریکی به هر یک از بخش های بازار به منظور کاهش خطرحریق های ناشی از اتصالات و ایجاد ایستگاه آتش نشانی در مجاورت بازار و توسعه سیستم آب پرُفشار جهت استفاده در اطفای حریق.‌

مهندسی ایمنی در محدوده بازار سنتی رشت
مهندسی ایمنی در محدوده بازار سنتی نیازمند دوگونه مطالعات است که یکی مطالعات ایمنی و پیشگیری و دیگری مطالعات و طراحی سیستمهای حفاظتی است. در مطالعات ایمنی و پیشگیری بررسی و مطالعه دقیق عناصر ساختاری بازار و توزیع فعالیت ها در محدوده بازار، شناسایی گروههای اصلی و فرعی فعال در بازار و توزیع مکانی فعالیت آنها و شناسایی و تبیین عوامل خطر ساز، ناایمن و بحرانی در محدوده بازار و ارتباط آن ها با موارد فوق و حایز اهمیت است. بعد از باید جمع بندی و تلفیق مطالعات مرحله ایمنی و ارائه دستور العمل ایمنی، آموزش های عمومی و اختصاصی، ارتقا فرهنگ ایمنی مبتنی بر رفتار مدنظر قرار گیرد.
ارزیابی ایمنی در محدوده بازار برای گروه های فعال، بعد از انجام مطالعات میتوان اقدامات کنترلی، پیشگیرانه و اصلاحی را در قالب دستورالعمل جامع ایمنی تهیه نمود. گروه های فعال شامل جمع آوری مشخصات عمومی واحدها، مشخصات پایه و طراحی، اطلاعات بهره برداری، آمار حوادث، انجام ممیزی های محیطی ایمنی، ارزیابی ریسک و شناسایی خطرات محیط جهت آشنایی و آگاهی با انواع خطرات و برآورد احتمال وقوع هر یک از آنها، شاخص های مصرف انرژی، شاخص بهداشتی و شاخص های محیط زیست، ایجاد نظام آموزش های عمومی و اختصاصی و مدیریت بحران و سیستم های هشداردهنده شرایط اضطراری است.
اما مطالعات و طراحی سیستمهای حفاظتی شامل مهندسی حریق، پیشگیری، سیستمهای اعلان و اطفا حریق، اصول و مبانی طرح و تعیین مبانی و معیارهای فنی و ارائه ی طرح پیشنهادی سیستم اطفا حریق می‌شود.
ارزیابی و ممیزی بازار رشت می‌تواند بر روی ۶٠٠٠ واحد صنفی موجود انجام شود تا تکلیف مدیریت شهری برای نخستین بار با انباشت دهه‌ها مشکل در خصوص ایمنی بازار رشت مشخص شود. مطالعات ارزیابی ریسک و طبقه بندی مشاغل و تهیه و تدوین دستور العمل ایمنی از اقداماتی است که می‌تواند خیال رشت را برای حفظ بازار سنتی‌اش در آینده راحت کند.