رشت رویایی ـ «در هر ثانیه، ۳۶۰ مترمربع از سطح جنگل‌ها و مراتع کشور تخریب می‌شود؛ به بیان دیگر، در هر پنج سال، یک میلیون هکتار از جنگل‌های ایران نابود می‌شود یا سالانه یک‌و‌نیم درصد از جنگل‌های ایران از دست می‌رود.

[su_frame align=”center”]اجرای پویش ملی ترمیم جنگل‌ها در قالب طرح «جنگلانه»: مردم برای جنگل[/su_frame]

چند‌وقتی است هشدارهای زیادی داده می‌شود که اگر این روند ادامه یابد، در ۶۰ سال آینده اثری از جنگل‌های امروزی ایران باقی نخواهد ماند. روند تخریب جنگل‌ها در ایران را باید یکی از نگران‌کننده‌ترین مشکلات زیست‌محیطی کشور به‌حساب آورد. درحال حاضر با تخریب ۳۳ درصد از جنگل‌های ایران، وسعت ۱۸ میلیون هکتاری این جنگل‌ها به ۱۲,۴ میلیون هکتار کاهش یافته است و سهم هر ایرانی از جنگل به ۰,۲ هکتار یعنی یک‌چهارم میزان جهانی آن (۰,۸ هکتار) رسیده که این آمار، حاکی از فقر و کمبود شدید کشور در‌این‌زمینه است.

کشور ایران در حال حاضر بین ۵۶ کشور دارای جنگل در جهان‏، دارای مقام چهل‌وپنجم است. بر پایه گزارش کارشناسان فائو (سازمان خواروبار و کشاورزی ملل‌متحد)، چنانچه سطح جنگل‌های یک کشور از ۲۵ درصد خاک آن کمتر شود، آن کشور از نظر وضعیت حیط‌زیست انسانی در وضعیتی بحرانی به‌سر می‌برد و این درحالی است که سطح‌پوشش جنگل و مرتع در ایران، ۷,۵ درصد از مساحت کشور است.

درحال‌حاضر، مساحت مناطق چهارگانه طبیعی (مناطق حفاظت‌شده‌ پارک ملی، آثار طبیعی و پناهگاه‌های حیات‌وحش) در ایران فقط ۴,۴۸ درصد از کل سرزمین است. درحالی‌که طبق استانداردهای جهانی، حداقل سطح این مناطق باید معادل ۱۰ درصد از مساحت هر سرزمین باشد. در میان این‌همه خبر بد درباره وضعیت جنگل‌های ایران، یک خبر و اقدام خوب، آن‌قدر ارزشمند به‌نظر می‌رسد که آن را دهان‌به‌دهان نقل کنیم و درباره‌اش حرف بزنیم بلکه تلاش و همکاری بیشتری به سمتش جلب شود.

خبر خوبی که می‌گوید، سه سال است گروه‌ها و جمعیت‌های فعال در زمینه حفاظت از محیط‌زیست به‌ویژه جنگل‌ها، دست‌به‌دست هم داده‌اند و یک طرح ملی به نام «جنگلانه» راه انداخته‌اند و دست به ترمیم بافت درختی جنگل‌های رو به ویرانی می‌زنند؛ آن‌هم با کاشت بذر درخت‌های بومی. شکل کار «جنگلانه» که همین‌روزها هم در خیلی از استان‌های کشور اجرا شده به این‌صورت است که گروه‌های مردم‌نهاد، خودشان را به شکل یک تشکل در سامانه «جنگلانه» ثبت می‌کنند و پس از تأیید از سوی این سامانه، دستورالعمل‌های لازم برای کاشت بذر در منطقه‌ای مشخص را دریافت می‌کنند؛ دستورالعمل‌هایی مانند اینکه چه بذرهایی و با چه کیفیتی در منطقه‌ای خاص، مناسب است، اصول کاشت بذر چیست و… ؛ سپس اعضای تشکل در قالب یک برنامه مدون، به محلی‌ که از قبل مشخص شده است، می‌روند و بذرهایشان را در آن منطقه می‌کارند.

یک طرح پخته
اوایل که قرار شد گروه‌های مردم‌نهاد در زمینه حفاظت از جنگل‌ها از راه کاشت درخت ورود کنند، سروصداهایی از گوشه‌وکنار به‌گوش می‌رسید؛ اعتراض‌هایی که می‌گفتند این اقدام به‌دلیل کارشناسی‌نبودن، می‌تواند به جنگل‌ها آسیب بزند یا به‌دلیل اینکه به اندازه کافی، آینده‌نگرانه نیست، ممکن است بی‌فایده باشد.

مثلا سال گذشته که دومین مرحله «جنگلانه» اجرا می‌شد، رئیس مرکز جنگل‌های خارج از شمال سازمان جنگل‌ها گفت: «جنگل‌کاری، یک کار تخصصی است و از این طریق، به جوامع محلی اعلام می‌کنم که باید طرح‌های جنگلکاری، مراحل کارشناسی خود را طی کرده و سپس اجرا شود. در طرحی که نوشته می‌شود، زمان، مکان و نحوه انتخاب گونه، مشخص می‌شود. حتی انتخاب بذر با توجه به شرایط اکولوژیک منطقه انجام می‌شود. بسیاری از گونه‌ها اگر به‌درستی انتخاب نشوند، به یک گونه مهاجم تبدیل می‌شوند. قطعا اگر بذر درست انتخاب نشود، جنگل‌کاری دچار مشکل خواهد شد. سازمان جنگل‌ها به‌عنوان متولی جنگل پس از تهیه طرح جنگلکاری، مناطق را روی نقشه مشخص می‌کند. نقشه جنگلکاری‌ها به‌صورت رقومی تهیه شده و در کارنامه کاری سازمان وارد می‌شود. دستگاه‌های نظارتی هم می‌توانند بر عملکرد سازمان نظارت کنند اما درحال‌حاضر، وضعیت جنگلکاری طرح «جنگلانه» نامشخص است. اگر بدون ضابطه جوامع محلی یا تشکل‌های مردم‌نهاد، اقدام به جنگلکاری کنند، قطعا در آینده دچار مشکل می‌شویم. در سال جاری، بخشنامه‌ای از سوی سازمان جنگل‌ها به استان‌ها ارسال و در این بخشنامه، جنگلکاری دولتی ممنوع اعلام شد. بر‌اساس آخرین تصمیمات گرفته‌شده در سازمان جنگل‌ها، جنگلکاری باید بر‌اساس برنامه و طرح مدون و با کمک جوامع محلی انجام شود.»

البته فریبرز غیبی در حرف‌هایش به شروع روند اصلاح طرح «جنگلانه» اشاره کرد و گفت: «جنگلانه می‌تواند در قالب همین طرح مدون که در صد هزار هکتار از عرصه‌های جنگلی اجرا خواهد شد، به فعالیت خود ادامه دهد. جلسه اولیه‌ای با دبیر تشکل‌های مردم‌نهاد برگزار شده و قرار است طرح جنگلانه را ساماندهی کنیم.» از همان اول که «جنگلانه» در حال پاگرفتن بود از سوی سازمان حفاظت از محیط‌زیست با استقبال زیادی رو‌به‌رو شد تا جایی‌که معصومه ابتکار، رئیس این سازمان، در پیامی گفت: «اقدام مشارکت‌جویانه مردم و نهادهای مدنی با هدف ضرورت احیای رویشگاه‌های جنگلی آسیب‌دیده در ۱۴ استان کشور با نام «جنگلانه» قابل تقدیر است. این حرکت، نمونه بارزی از افزایش حساسیت مردم نسبت به طبیعت سرزمینی است که دوستش دارند. همکاری نهادهای دولتی نیز با این حرکت، می‌تواند از نشانه‌های تلاش برای حکمرانی مطلوب به‌حساب ‌آید که خود را موظف به ایجاد بستری از اعتماد و امید در بین شهروندان می‌داند. متأسفانه روند کنونی تخریب و بهره‌برداری بی‌رویه از جنگل‌های هیرکانی و نیز زوال جنگل‌های بلوط، نگرانی‌های بسیاری را برای دوستداران آینده ایران به‌وجود آورده و به‌طور قطع، تداوم این روند غیرقابل‌قبول، نیازمند تلاش مضاعف از سوی دستگاه‌های دولتی و مشارکت مردم است.»

ابتکار در پیامش توصیه‌هایی هم داشت؛ مثل این بخش پیام: «در این میان، باید به ضرورت‌های علمی و کارشناسی، مانند سازگاری گونه‌ها توجه زیادی کرد تا این قبیل اقدامات به آسیب‌های جدیدی منجر نشود.» امسال هم مسئولانی مانند خداکرم جلالی، رئیس سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور از این طرح حمایت کرده‌اند.

جنگل برای زندگی
امسال که سومین سال اجرای طرح «جنگلانه» است، نه‌تنها طرح به پختگی زیادی رسیده بلکه استقبال از آن هم آن‌قدر زیاد شده که حالا مردم خیلی از شهرهای کشور، مخصوصا مردم روستاهایی که جنگل، جای مهمی در خاطراتشان دارد اسم آن را شنیده‌اند و حتی خیلی از آنها با عضویت در تشکل‌های محیط‌زیستی، عضوی از این طرح بوده‌اند. در همین روزها، زمین‌های استان‌هایی مانند تهران، هرمزگان، ایلام، کرمانشاه، سمنان و… اجرا شد و اکنون بیشتر از ۱۵۰ تشکل، عضو این طرح هستند.

دبیر جمعیت دیده‌بان طبیعت استان سمنان که یکی از فعالان در همین‌زمینه است، درباره اهمیت «جنگلانه» می‌گوید: «یکی از مهم‌ترین معضلاتی که کاهش پوشش گیاهی برای جنگل‌ها به‌همراه می‌آورند، فرسایش خاک است که با توجه به نیاز امروز و فردای جامعه به محیط‌زیست و طبیعت، منابع‌طبیعی با همکاری مردم نسبت به تقویت این پوشش‌های گیاهی اقدام می‌کند که این طرح به «جنگلانه» موسوم است. این طرح با افزایش پوشش جنگلی، تصفیه هوا، پایداری اقلیم، عدم فرسایش خاک، تقویت سفره‌های زیرزمینی، صیانت از جنگل به‌عنوان میراث ملی، مشارکت جوامع محلی و حساسیت جامعه نسبت به جنگل‌ها و… می‌تواند به حفظ یکی از مهم‌ترین ارکان طبیعت کمک کند.»

او از استقبال مردم هم خیلی راضی است و می‌گوید: «مردم بیشتر از آنچه خیلی‌ها فکر می‌کنند، درباره حفاظت از جنگل‌ها حساس و حاضرهستند در‌این‌زمینه به‌صورتی جدی فعالیت کنند؛ به‌همین‌دلیل هم ما با استقبال بسیار خوبی روبه‌رو شدیم و تا جایی‌که خبر دارم در سایر مناطق و استان‌ها هم استقبال به‌طرز امیدوارکننده‌ای خوب بود. پیش‌بینی ما این است که هر چقدر از عمر این طرح می‌گذرد و بیشتر جا می‌افتد، مشارکت مردمی بیشتری جذب خواهد کرد. از طرفی باید به این نکته توجه کرد که این مشارکت فقط در قالب کاشت بذر و درخت باقی نخواهد ماند؛ چون مردمی که بیشتر درباره اهمیت جنگل بدانند و خودشان را جزئی از یک حرکت بزرگ در‌این‌زمینه ببینند، قطعا در حفاظت از جنگل و سایر ارکان طبیعت هم فعالیت و حساسیت زیادی خواهند داشت. هیچ‌چیز مانند مشارکت مردمی و حساسیت‌انگیزی در مردم نمی‌تواند به کمک محیط‌زیست کشور بیاید.»

روزنامه وقایع اتفاقیه